![\"\"](\"https:\/\/www.anovapeneira.gal\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/Aaron-Moana-1.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\nMar\u00eda Ortega: \u201cTraballar na recuperaci\u00f3n da memoria hist\u00f3rica \u00e9 procurar a xustiza social\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n A memoria hist\u00f3rica \u00e9 un tema de grande relevancia en Galicia, especialmente en lugares como a Illa de San Sim\u00f3n. Como valoras o seu papel na recuperaci\u00f3n da verdade sobre a represi\u00f3n franquista?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Como dis, a memoria hist\u00f3rica ten unha grande importancia, e eu creo que non s\u00f3 pola obriga de facer xustiza coas persoas que padeceron a represi\u00f3n e as s\u00faas familias, sen\u00f3n porque \u00e9 tam\u00e9n unha ferramenta imprescindible para fortalecer a democracia e acadar, por fin, a sociedade que so\u00f1aba esa xeraci\u00f3n represaliada.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Recentemente celebr\u00e1ronse en Moa\u00f1a unhas xornadas de memoria hist\u00f3rica. Que impacto cres que te\u00f1en este tipo de eventos na sociedade actual? A participaci\u00f3n foi a esperada?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pola mi\u00f1a experiencia tanto desde a Deputaci\u00f3n como agora desde a concellar\u00eda podo asegurarche que as actividades relacionadas coa memoria hist\u00f3rica espertan sempre grande interese, e un exemplo recente son, precisamente, esas xornadas sobre San Sim\u00f3n que celebramos en febreiro en Domaio. Como an\u00e9cdota podo contarche que ti\u00f1amos previsto agasallar cun caf\u00e9 \u00e1s persoas asistentes, calculamos para cincuenta e houbo que encargar m\u00e1is porque superamos as 130 persoas. O local estaba abarrotado. Eu creo que a xente percibe claramente cando existe un compromiso real coa memoria, cando as cousas non se fan por compromiso, como mero tr\u00e1mite, sen\u00f3n porque se acredita realmente na necesidade de investigar, divulgar e homenaxear \u00e1s persoas represaliadas. En Moa\u00f1a ese compromiso \u00e9 absoluto, a xente \u00e9 consciente e sempre responde.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n A Illa de San Sim\u00f3n foi utilizada como campo de concentraci\u00f3n franquista. Cres que se fixo o suficiente para dignificar a memoria das v\u00edtimas que pasaron por al\u00ed? Que medidas adicionais consideras necesarias?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Desde que asum\u00edn as responsabilidades de memoria sempre fun da man co movemento memorialista galego e neste tema, coincido plenamente coa denuncia que fai reiteradamente a Iniciativa Galega pola Memoria: xa non \u00e9 que a actual Xunta de Galicia careza de ning\u00fan tipo de pol\u00edtica p\u00fablica nesta materia, ou mesmo que careza de ning\u00fan tipo de interese. O problema \u00e9 peor: o goberno galego non fai m\u00e1is que agredir \u00e1s v\u00edtimas e \u00e1s s\u00faas familias con declaraci\u00f3ns como as realizadas hai unhas semanas negando a existencia de mortes en San Sim\u00f3n. Esa foi unha das raz\u00f3ns que me levaron a facer esas xornadas: darlles voz a persoas que levan d\u00e9cadas investigando o tempo en que a illa foi campo de concentraci\u00f3n, e que en Domaio volveron deixar ben claro que San Sim\u00f3n foi un lugar de morte e padecemento. Por tanto \u00e9 intolerable que o goberno posibilite e mesmo auspicie que siga funcionando como un parque de atracci\u00f3ns, con xynkanas, procuras do tesouro, festas de Sama\u00edn e calquera actividade que se lles pase pola cabeza… calquera que non lembre o que al\u00ed pasou durante a ditadura, claro.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Moitas voces reclaman unha maior implicaci\u00f3n institucional na recuperaci\u00f3n da memoria hist\u00f3rica. Desde o teu punto de vista, que m\u00e1is deber\u00edan facer as administraci\u00f3ns neste sentido?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pois creo que \u00e9 imprescindible que o goberno galego po\u00f1a en marcha unha pol\u00edtica p\u00fablica de memoria, que haxa unha programaci\u00f3n que axude a cumprir o mandado da lexislaci\u00f3n internacional: verdade, xustiza e reparaci\u00f3n para as v\u00edtimas. Pero tam\u00e9n lle por\u00eda deberes ao executivo estatal. Non me parece de recibo que anuncie a aprobaci\u00f3n da illa de San Sim\u00f3n como lugar de memoria sen contar co movemento memorialista galego. Malia que foi a IGM quen tramitou a solicitude, co seu expediente correspondente, ante a Secretar\u00eda de Memoria Democr\u00e1tica nin sequera foi convidada \u00e1 reuni\u00f3n na que se anunciaron as actividades que Moncloa vai po\u00f1er en marcha a ra\u00edz desa aprobaci\u00f3n. Dende logo eu non entendo unha pol\u00edtica p\u00fablica de memoria que lle d\u00e1 as costas \u00e1s asociaci\u00f3ns da memoria que ao fin e ao cabo son quen representan a moitas das familias e tam\u00e9n a quen leva d\u00e9cadas investigando e homenaxeando \u00e1s v\u00edtimas suplindo as\u00ed o desleixo institucional. Para n\u00f3s son unha parte fundamental na recuperaci\u00f3n da memoria.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Unha das cr\u00edticas frecuentes \u00e9 que a sociedade actual, sobre todo as xeraci\u00f3ns m\u00e1is novas, desco\u00f1ece moitos episodios da nosa historia recente. Como se pode mellorar a educaci\u00f3n e divulgaci\u00f3n sobre a memoria hist\u00f3rica en Galicia?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pois eu entendo que, como calquera outra mellora social, po\u00f1endo en marcha pol\u00edticas p\u00fablicas e dot\u00e1ndoas de orzamento. Co anterior goberno da Deputaci\u00f3n ti\u00f1amos a dispor de asociaci\u00f3ns e comunidades educativas durante todo o ano, ciclos de conferencias de persoas expertas en distintas tem\u00e1ticas relacionadas coa divulgaci\u00f3n da memoria: en calquera momento do ano pod\u00edan pedir unha charla, unha obra de teatro, un taller dos que ti\u00f1amos programados e n\u00f3s corriamos cos gastos da s\u00faa realizaci\u00f3n. Iso posibilitaba que unha asociaci\u00f3n con poucos recursos ou mesmo un centro educativo se animase a programar actividades de memoria. Ademais todas as actividades eran feitas por persoas con ampla experiencia co que garantiamos que a mensaxe fose rigorosa e tivera a perspectiva de pa\u00eds, x\u00e9nero e clase que nos parec\u00eda fundamental inculcar para que non quedasen f\u00f3ra as v\u00edtimas menos co\u00f1ecidas da represi\u00f3n, como as clases humildes ou as mulleres. Iso acabouse coa chegada do PP \u00e1 Deputaci\u00f3n, igual que se acabaron as publicaci\u00f3ns, as xornadas contra a impunidade que faciamos cada ano ou calquera actividade digna de menci\u00f3n.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Desde unha perspectiva m\u00e1is persoal, que significa para ti traballar na recuperaci\u00f3n da memoria hist\u00f3rica? Hai alg\u00fan testemu\u00f1o ou historia que te marcara especialmente?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Creo que traballar na recuperaci\u00f3n da memoria hist\u00f3rica \u00e9 procurar a xustiza social. \u00c9 po\u00f1er en valor a vida de todas as persoas que nos precederon e loitaron para que hoxe poidamos desfrutar de ser libres para pensar e ser o que cada quen queira. Aquelas persoas que deron a s\u00faa vida, perd\u00e9ndoa as veces, para desfrutar dos dereitos que temos na actualidade. \u00c9 reco\u00f1ecer a loita dos homes e mulleres que so\u00f1aron que unha Galiza culta, produtiva, e dona de seu era posible.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Dende sempre me impresionou a actitude proactiva das familias das persoas v\u00edtimas da represi\u00f3n franquista e a das entrega das asociaci\u00f3ns memorialistas e persoas investigadoras que nunca se renden a pesar da indiferenza que se atopan a maior\u00eda das veces por parte das instituci\u00f3ns. Pero se te\u00f1o que sinalar un momento que me marcara especialmente foi co\u00f1ecer a Chato Galante nas primeiras xornadas de loita contra a impunidade que celebramos no 2019 e nas que falamos da Querela Arxentina. Era un tipo excepcional. Sen d\u00fabida el \u00e9 un dos responsables do meu compromiso coa recuperaci\u00f3n da memoria hist\u00f3rica.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n En Galicia a\u00ednda quedan moitas fosas com\u00fans sen exhumar. Que pasos deber\u00edan darse para que as familias das v\u00edtimas poidan acceder \u00e1 verdade e \u00e1 xustiza?<\/strong><\/p>\n\n\n\n O da exhumaci\u00f3n das foxas \u00e9 outro exemplo do desleixo da Xunta de Galicia cara a esta tem\u00e1tica. Malia contar con fondos estatais, lim\u00edtase a asinar un convenio case \u00e1s agachadas coa Universidade de Compostela, pero nin aparecen polos traballos, nin amosan o m\u00ednimo interese polos achados ou polo que estes poidan supo\u00f1er para as familias. As\u00ed que eu creo que o primeiro paso ser\u00eda amosar un pouco m\u00e1is de empat\u00eda cara a quen leva case nove d\u00e9cadas agardando xustiza. E a partir de a\u00ed, non estar\u00eda de m\u00e1is que aportaran fondos para que non pasase como na foxa de Cabreira, que acharon os corpos pero non hai cartos para cotexar o ADN. Porque iso hai que subli\u00f1alo tam\u00e9n: a Xunta asina un convenio para que a Universidade faga os traballos cos fondos estatais, pero non lle dedica \u00e1 apertura de foxas nin un c\u00e9ntimo.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Como vai o tema da fosa de Cabreira?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pois desde o Concello estamos intentando paliar esa falta de fondos, e a fin de que se poida realizar o cotexo do ADN dos restos achados cos das familias de Moa\u00f1a que cren que al\u00ed puideran estar enterrados familiares seus, solicitamos unha subvenci\u00f3n a FEMP para poder levar a cabo as probas xen\u00e9ticas. Cremos que ao longo deste 2025 poderemos darlle algunha resposta as familias que poden contar co compromiso do Concello de Moa\u00f1a de acabar coa incerteza de tantos anos. Ogall\u00e1 sexamos quen.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Para rematar, que mensaxe lle enviar\u00edas \u00e1 sociedade galega sobre a importancia de lembrar e reivindicar a memoria das v\u00edtimas do franquismo?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pois volver\u00eda a incidir no que falabamos ao principio. A memoria \u00e9 unha ferramenta imprescind\u00edbel para afianzar a democracia e tal como est\u00e1n as cousas, con este rearme da ultradereita, creo que falta fai.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Pepe \u00c1lvarez: \u201cSe non existe memoria non existe sociedade\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Como investigador da memoria hist\u00f3rica en Galicia, cales consideras que son os principais retos que a\u00ednda quedan por afrontar na recuperaci\u00f3n da verdade sobre a represi\u00f3n franquista?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pois \u00e9 certo que se avanzou, coa posta en marcha da lei de memoria democr\u00e1tica mellorou o acceso a arquivos e documentaci\u00f3n, mais a\u00ednda queda un treito que detallar no que respecta a facilitar do acceso ao corpo investigador. Como \u00e9 posible que contin\u00fae vixente a lei franquista de secretos oficiais?<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Por outra banda, a lei de protecci\u00f3n de datos dificulta a labor.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Recentemente participaches nas xornadas de memoria hist\u00f3rica en Moa\u00f1a. Que aprendizaxes destacas deste encontro e que valoraci\u00f3n fas do interese social por estes temas?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Interesant\u00edsimo. Demostrou que a xente ten interese por co\u00f1ecer a verdade en todo o relacionado con golpe do 1936 e con toda a represi\u00f3n da posguerra. Ademais foi moi interesante como se abr\u00edu un espazo \u00e1 reflexi\u00f3n sobre problem\u00e1ticas a futuro como pode ser a falta de relevo xeracional no tecido asociativo ou os formatos cos que traballar e chegar a m\u00e1is xente.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n A Illa de San Sim\u00f3n foi un dos espazos m\u00e1is simb\u00f3licos da represi\u00f3n en Galicia. A t\u00faa investigaci\u00f3n levouche a descubrir algunha historia que consideres especialmente impactante ou pouco co\u00f1ecida?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pois \u00e9 dif\u00edcil escoller xa que hai moitas cousas xa que descubrimos documentaci\u00f3n que foi aclarando diferentes aspectos que ata hai ben pouco non se puideran demostrar. Por exemplo que houbera mulleres presas en San Sim\u00f3n. Apareceu nas listaxes unha muller, a\u00ednda que non sabemos a xustificaci\u00f3n que lle deron.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Un dos temas m\u00e1is sens\u00edbeis da memoria hist\u00f3rica \u00e9 o das fosas com\u00fans e a identificaci\u00f3n das v\u00edtimas. Como valoras o estado actual das exhumaci\u00f3ns en Galicia e que medidas consideras prioritarias para avanzar neste \u00e1mbito?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Hai un plan estatal que Galiza pilota a facultade de Xeograf\u00eda e historia, a\u00ednda que eu son dos que pensan que nas foxas haber\u00eda que escavar sempre a demanda. En todo caso o que si haber\u00eda que facer, naqueles casos nos que non existise esa demanda se deber\u00edan dignificar os lugares, facer memoriais e honrar a esas persoas.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n A memoria hist\u00f3rica est\u00e1 moi vinculada \u00e1 transmisi\u00f3n interxeracional. Como ves o papel das novas xeraci\u00f3ns na preservaci\u00f3n e reivindicaci\u00f3n da historia?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Isto depende da informaci\u00f3n que vaian recibindo. Hai centros educativos nos que se traballa moito, cunha actividade inmensa e marcando unha direcci\u00f3n favorable a educar na verdade. Por desgraza isto non \u00e9 o com\u00fan xa que na inmensa maior\u00eda non se fala disto, non hai programaci\u00f3n, nin implicaci\u00f3n. Pero ben, malia que nos pese, en li\u00f1as xerais non estamos en tempos de gran participaci\u00f3n. Non s\u00f3 na memoria, sen\u00f3n no asociacionismo en xeral.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n A investigaci\u00f3n hist\u00f3rica sobre o franquismo segue xerando controversia en certos sectores da sociedade. Como xestionas os posibles ataques ou resistencias \u00e1 t\u00faa labor como investigador?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Eu persoalmente nunca atopei demasiado atranco, pero o certo \u00e9 que contin\u00faan a estar a\u00ed. A proba \u00e9 que o que v\u00e9n de pasar hai uns d\u00edas coa sentenza contra un investigador da Universidade de Alacant, que por publicar un traballo sobre o secretario xudicial do tribunal que condenou a Miguel Hern\u00e1ndez, ten que pagar. Con est\u00e1s cousas o que se pretende \u00e9 amedrentar.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Para finalizar, que mensaxe che gustar\u00eda deixar sobre a importancia de seguir investigando e divulgando a memoria hist\u00f3rica en Galicia?<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00c9 fundamental. A investigaci\u00f3n non \u00e9 perfecto se non se divulga. Para o presente \u00e9 fundamental co\u00f1ecer o pasado, pois iso \u00e9 o que nos prepara para o futuro.<\/p>\n\n\n\n Do mesmo xeito que se un ser humano ten memoria non existe persoa. Se non existe memoria non existe sociedade nin pobo.<\/p>\n<\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n