Gonzalo Amoedo López
Non é a primeira vez, nin será a última, que visite a illa de San Simón. A miña reiterada presenza nese lugar, no seu formato actual de Resort de Convencións, lonxe de normalizar a paisaxe, agrava a miña reflexión cáustica. Non é só a negación arquitectónica, senón o triunfo da superficialidade sobre o rigor histórico. O exercicio memorialista esixe unha análise profunda das consecuencias éticas e políticas da xestión da nosa historia, unha xestión que deliberadamente optou por borrar os datos.
I.- A Estrutura do Terror: Datos do campo de concentración
A crítica á reconversión do espazo non se basea nunha mera impresión, senón na evidencia de que a arquitectura da negación de Manuel Fraga e o técnico César Portela soterraron un lugar clave na estrutura represiva franquista.
A Xestión da masificación: San Simón non foi unha prisión menor. Dende o outono de 1936, operou como un campo de concentración especializado no tránsito e exterminio diferido. O seu pico de ocupación superou os 2.500 presos en momentos puntuais, nunhas condicións hixiénicas e de fame extrema. Moitos procedían das purgas en Galicia, pero tamén das frontes do Norte unha vez caídos no poder dos sublevados. O Upo Mendi é un dato crucial: os case 800 presos que transportou non eran simples prisioneiros; a súa chegada intensificou o carácter político e represivo do campo, ligándoo directamente á caída de Euskadi.
O Réxime carcerario: O día a día estaba rexido polo Regulamento de Prisións de 1930, pero aplicado baixo o terror do Bando de Guerra. Os presos, ademais da fame e o frÍo, estaban sometidos a traballos forzados (limpeza, construción de camiños incluso fora da illa, drenaxe dos peiraos do recinto insular, etc) e eran pasto da arbitrariedade. Os seus expedientes, cando existían, era a miúdo xulgados en Vigo polo Consello de Guerra Permanente, que ditaba sentenza de morte ou longas penas, moitas delas revisadas con extrema dureza. Esta burocracia do terror é o que a arquitectura do resort fai desaparecer.
II.- A Despolitización cifrada: A negación da responsabilidade institucional
O recente filme San Simón, no seu afán de divulgación, incorre en imprecisións estratéxicas que, por matizadas que sexan as súas intencións, teñen consecuencias políticas graves ao diluír a responsabilidade institucional.
A Matización temporal das sacas: A película erra ao vincular o cesamento das sacas coa prisión do inspector Fernando Lago Búa e o médico Francisco Bustelo en novembro de 1936. O rigor esixe precisar que as execucións extraxudiciais continuaron de forma organizada ata marzo de 1937. A detención destes dous responsables (por extorsionar a un amigo persoal do xeneral Martinez Anido) non significou a fin da represión. O erro político da película reside en presentar as sacas como un “exceso” individual, en lugar de como a implementación institucional e sistemática das directrices de Mola de limpeza. A memoria, para ser efectiva, debe sinalar o plan, non só aos executores.
A Ética da omisión e a humillación documentada: A timidez dramática (ausencia de cacheos na chegada das “madriñas”, escenas de chegada dos presos como se fosen de excursión, presenza de mulleres no Paseo dos Buxos cos presos, compoñendo unha escea bucólica, propia dun sanatorio ou un centro termal, etc.) non é só unha cuestión estética, senón unha omisión ética da humillación cotiá. Os cacheos ás mulleres que levaban comida era un rito de poder para quebrantar a moral tanto das familias como dos presos. A falta de representación desta crueldade específica, xunto coa omisión do Upo Mendi no relato, resta credibilidade e peso moral ao relato.
III.- A Consecuencia política: A Defensa da equidistancia
A crítica final, por máis matizada que se faga, non pode evitar a condena á reconciliación banal que subxace no epílogo do filme. A complexidade emocional que se busca coa nostalxia do preso de confianza, Acuña Lamas, resulta, no plano político, nunha equidistancia moral inaceptable.
O perigo da neutralidade: O que artisticamente se busca como ambivalencia, politicamente tradúcese en neutralidade. Esta neutralidade harmoniza perfectamente coa visión aséptica do resort de Fraga -un espazo sen conflito-, e coa narrativa da Transición que evitou o xuízo de responsabilidades. Non podemos aceptar esta igualación. A memoria debe ser asimétrica a favor da vítima e militante contra o verdugo. O recurso á ambigüidade final é o xeito máis sutil e evitar a confrontación directa coa natureza criminal e ilegal do levantamento militar de 1936.
A miña recorrencia a San Simón, e a miña crítica a estas representacións, parte da convicción de que o rigor nos datos non é un capricho académico, senón o alicerce ético fundamental. Se a illa é un resort e o filme minimiza a responsabilidade, a pegada emocional irrefutable que San Simón debería deixar na sociedade -unha pegada contra o fascismo- é disipada. O rigor, enténdase ben, é o único que impide que as boas intencións se convertan en colaboradoras involuntarias do esquecemento.
A Ilusión do Resort sobre a Memoria: Por que San Simón non é un Espazo de Memoria Democrática, senón un Escenario de Ocio
As illas de San Simón e Santo Antón, na Ría de Vigo, termo municipal de Redondela, son un enclave de beleza innegable e cunha historia densa, marcada polo seu pasado como mosteiro, lazareto e, tristemente, campo de concentración franquista (1936-1943). Malia que o Goberno Central incoou o expediente para declarala “Lugar de Memoria Democrática”, a realidade actual da illa, dominada por usos culturais e turísticos, suscítame a lexítima cuestión de se o seu estado actual representa unha verdadeira reparación e homenaxe ás vítimas ou se, polo contrario, se transformou nun mero “resort cultural” onde a memoria se dilúe baixo a capa do lecer e a espectacularización.
É fundamental entender que a declaración dun espazo como “Lugar de Memoria Democrática” non é só un trámite burocrático, senón que implica unha función activa de conmemoración, didáctica e reparación. Esixe que o lugar se preserve e se use de xeito que o foco principal sexa a verdade e a dignidade das vítimas. No caso de San Simón e Santo Antón, a súa xestión post-ditadura, especialmente trala súa rehabilitación na década de 2000, tivo un marcado carácter cultural e de ocio. A illa foi concibida como a “Illa do Pensamento”, un espazo para congresos, eventos varios, obradoiros e mesmo o coñecido Festival Sinsal. Esta orientación transformou os restos do que foi penal nunha serie de instalacións modernas e minimalistas: salas de conferencias, auditorios e espazos diáfonos.
Este aggionarmento arquitectónico é o que sustenta a tese do “resort”. Ao eliminar a rudeza e a atmosfera opresiva do penal, as illas perden a súa capacidade de testemuñar fisicamente o horror. As estruturas orixinais que poderían evocar o sufrimento foron substituídas por unha estética funcional e limpa, máis propia dun espazo de retiro ou dun centro de eventos premium. O visitante de hoxe atopa un lugar idílico, con xardíns coidados e vistas espectaculares, onde a narrativa do campo de concentración adoita ser unha parada informativa máis, en lugar de ser a experiencia central e ineludible. A beleza paisaxística e a modernidade das instalacións actúan como un veo que atenúa a brutalidade da historia, convertendo o recordo nunha experiencia estética e facilmente dixerible.
Ademais, os usos culturais de gran formato, como o mencionado Festival Sinsal, non só son incompatibles coa atmosfera de “recollida” que se esperaría dun lugar de memoria, senón que descontextualizan completamente o espazo. É difícil soster o carácter reparador e conmemorativo dun lugar onde, durante uns días, se instalan escenarios, véndese comida e bebida e miles de persoas acoden a un evento de lecer masivo. Estas actividades, aínda que culturalmente valiosas per se, envían unha mensaxe confusa: é este un cemiterio simbólico ou un espazo de divertimento? A Lei de Memoria Democrática busca precisamente prohibir aquelas actividades que supoñan “descrédito, menosprezo ou humillación das vítimas”. E, aínda que o ocio non sexa per se unha humillación, a priorización constante de eventos de alto perfil sobre as actividades estritamente memorialistas inclina a balanza cara ao negocio cultural e turístico, afastándoo do que debería ser un santuario laico para a lembranza.
En conclusión, as illas de San Simón e Santo Antón, malia as declaracións oficiais, funciona de facto como un espazo híbrido onde o seu potencial como “resort cultural” eclipsa a súa función de memoria. Un verdadeiro “Lugar de Memoria Democrática” debe ser un espazo incómodo, que interpele ao visitante sobre o sufrimento e a inxustiza. Ao optar por un proxecto de rehabilitación que prioriza a estética e os usos lúdicos e de negocio, a illa convértese nun escenario onde a memoria se pon en escena, pero non se vive nin se sente coa intensidade que as case seis mil persoas represaliadas merecerían. A verdadeira reparación non consiste en borrar a fealdade do pasado cunha rehabilitación exitosa, senón en garantir que esa fealdade persista como advertencia e homenaxe.
Afondando na Tese: Incompatibilidade de Usos e a Estética do Esquecemento en San Simón e Santo Antón
É moi pertinente afondar nestes dous eixos. A transformación das illas nun “resort cultural” queda claramente demostrada pola incompatibilidade dos seus usos actuais coa memoria democrática e pola estética arquitectónica escollida para a súa rehabilitación.
1.-O Festival Sinsal e a Incompatibilidade dos Usos Lúdicos
O caso do Festival Sinsal (e outros eventos similares)é o exemplo máis claro e controvertido de como as illas priorizan o lecer sobre o recordo.
Descontextualizando o Espazo
A Memoria pide Recolleita: Un espazo de memoria, especialmente un campo de concentración, esixe silencio, respecto e unha atmosfera que convide á reflexión solemne sobre a traxedia humana.
O Lecer pide Celebración: Un festival de música, por moi “intimo” ou “alternativo” que sexa, é por natureza unha celebración comunitaria, con ruído, consumo de alimentos, bebidas e incluso outras substancias, e busca a evasión e o desfrute.
O Conflito: Cando miles de persoas acceden ás illas co único propósito de asistir a un concerto, o peso histórico dilúese. As illas convértense nun telón de fondo pintoresco para o evento, e non nun lugar para a lembranza. As estruturas que acolleron a represión convértense en venues ou zonas de servizo para o festival.
A mensaxe Ética
A Lei de Memoria Democrática busca a dignificación das vítimas. Programar eventos festivos de alto perfil na que foi unha prisión política masiva envía unha mensaxe ambigua, cando non ofensiva, ás familias. Parece indicar que o valor principal do lugar é o seu potencial turístico e de negocio, e non o seu valor ético e didáctico.
En Resumo: Non se trata de prohibir a cultura, senón de entender que un campo de concentración debe ser un lugar de contemplación, non de espectáculo. A coexistencia de música electrónica ou indie co recordo das vítimas do franquismo resulta unha hibridación que neutraliza a potencia didáctica da memoria.
2.- A Rehabilitación Arquitectónica: A Estética do Esquecemento
A rehabilitación das illas levada a cabo a principios dos 2000 é fundamental para entender a súa transformación en “resort”. O proxecto, que gañou premmio de arquitectura, optou por unha estética de modernidade minimalista e funcional.
A Eliminación da Testemuña Física
A Limpeza excesiva: Os arquitectos buscaban a “Illa do Pensamento”, un espazo para a cultura e a reflexión abstracta. Para logralo, eliminouse a pátina de opresión e abandono que podería testemuñar o seu pasado.
O Material e a Textura: As antigas estruturas que serviron de prisión, se fosen preservadas, falarían por si mesmas: paredes rachadas e pintadas polos presos, celas escuras, sensación de insalubridade. No seu lugar, atopamos espazos luminosos, diáfanos, con materiais nobres e acabados impolutos. Esta “hixiene” arquitectónica borra a materialidade do sufrimento.
O Efeito “Resort”: O resultado final é un conxunto de edificios que poderían estar en calquera campus tecnolóxico ou centro de congresos de alto nivel. As zonas axardinadas, as pasarelas e a ausencia de calquera elemento que “moleste” ou “asuste” fan que as illas se perciban como un lugar de retiro e calma, non como un lugar de memoria tráxica.
A Substitución da Narrativa
Ao cambiar a arquitectura, modificouse tamén a narrativa. As illas xa non contan a historia “Aquí a xente sufriu e morreu”, senón “Aquí pensamos e celebramos congresos”.
Nun espazo de memoria auténtico, o propio edificio é a primeira proba. Cando a arquitectura é tan radicalmente intervida e embelecida, a historia debe ser contada a través de paneis e textos, en lugar de sentirse ao través da contorna física. É dicir, a memoria pasa de ser unha experiencia sensorial e inmersiva a ser unha información didáctica máis, afastada da súa contorna
Para concluír: San Simón e Santo Antón non fallou por falta de intención de lembrar, senón por unha decisión de xestión e estética que transformou o lugar nun espazo amigable e multifuncional. Ao intentar ser todo (centro cultural, illa de lecer, lugar de memoria) acabou por non ser un lugar de memoria efectivo, quedando a historia silenciada baixo a música e as novas infraestruturas.
Alternativas para Redefinir San Simón e Santo Antón: De “Ressort” a Xenuíno Espazo de Memoria
A crítica non debe ser só destrutiva, senón tamén propositiva. Se aceptamos que as illas non están a cumprir a súa función de espazo de memoria democrática, senón de “resort cultural”, é necesario formular alternativas concretas para reorientar a súa xestión e uso, poñendo a dignidade das vítimas no centro.
1.- Revisión e Limitación Estrita de Usos
O primeiro paso debe ser unha revisión do Plan de Usos das illas, limitando radicalmente as actividades que son incompatibles coa atmosfera de recollida.
Suspensión de Eventos de Lecer Masivo: Prohibición de festivais, concertos multitudinarios, vodas e grandes eventos de catering. As illas deben ser un lugar de peregrinación cívica e non de celebración.
Priorización de Usos Didácticos e Investigadores: As illas deberían converterse nun Centro de Interpretación e Documentación permanente sobre a represión franquista en Galicia e no norte de Portugal.
Programas de Memoria: Fomentar obradoiros dirixidos a centros educativos, conferencias académicas sobre a Guerra Civil e o franquismo, e encontros con familiares das vítimas.
Arquivo Vivo: Instalar un arquivo aberto e accesible para investigadores, con materiais sobre os presos que pasaron por alí.
Eventos de Baixo Impacto e Alta Relevancia: Permitir só actividades culturais que sexan explicitamente vinculadas á temática da memoria, os dereitos humanos, a paz ou a reparación, e que se desenvolvan con baixo impacto sonoro e de público.
2.- Intervención Arquitectónica Inversa (De Modernización)
A pesar da rehabilitación premiada, é posible e necesario realizar intervencións que recuperen, polo menos parcialmente, a sensación física de prisión.
Creación dun Núcleo Intocable: Dedicar unha sección da illa -por exemplo un antigo barracón de presos- a unha musealización de contraste. Nesta zona, recrear as condicións de vida e opresión (a gruta como cámara de castigo, liteiras) deixando ao carón a estética minimalista.
Preservación do Deterioro: Introducir elementos que permitan que as marcas históricas sexan visibles (marcas de disparos na parede de fusilamento).
Recuperación simbólica: No caso de non poder reverter toda a arquitectura, instalar elementos simbólicos e artísticos permanente (esculturas, murais, incorporar a toponimia dos presos: paseo de Teruel, campo das alocucións) que rompan coa harmonía actual e que lembren de forma constante a brutalidade do lugar. Por exemplo, un muro cos nomes dos presos ou unha instalación que emule as torres de vixilancia.
3.- O Protagonismo da Vítima e a Reparación Simbólica
Un espazo de memoria debe xestionarse en diálogo constante coas vítimas e as súas familias, así como cos colectivos da memoria.
Xestión Participativa: Creación dun Consello da Memoria que inclúa a familiares das vítimas, asociacións memorialistas e historiadores,, para supervisar a xestión das illas. Isto garante que a narrativa e os usos respondan á necesidade de reparación.
Rutas da Dignidade: Establecer rutas de visita guiada que non se centren na beleza paisaxística, senón na historia persoal dos presos, con narrativas in situ sobre quen eran, por que foron encarcerados e cal foi o seu destino.
Día de Homenaxe Permanente: Establecer unha ou varias datas anuais fixas (por exemplo, o aniversario de apertura do campo ou do seu peche) como único día para grandes actos públicos, reservado exclusivamente a homenaxes e actos de reparación institucional e de familiares.
Ao implementar estas medidas, San Simón e Santo Antón pasarían de ser unhas fermosas illas con historia (“un resort cultural”) a converterse nun monumento nacional á dignidade, a resistencia e a lembranza democrática.
Leccións de Xestión da Memoria: San Simón fronte a Auschwitz, Dachau e a ESMA
A análise da xestión noutros Lugares de Memoria internacionais, especialmente campos de concentración ou centros de tortura, ilustra claramente o contraste co enfoque de San Simón e Santo Antón e reforza a idea de que o modelo galego se inclina perigosamente cara á espectacularización turística.
Existen dous modelos principais de xestión da memoria extrema: o europeo (campos de concentración nazis) e o latinoamericano (sitios de represión das ditaduras militares), ámbolos dous cunha clara priorización da didáctica e a reparación.
1.- Modelo de Dachau (Alemaña)
Dachau, o primeiro campo de concentración nazi, serve de referente en Europa e representa un modelo de preservación e didáctica enfocada na seriedade e o respecto.
Restrición de Usos: A pesar de recibir un alto volume de visitantes (o chamado “turismo da memoria”), as actividadeds permitidas céntranse estritamente na visita e a aprendizaxe. Non se permite comer no recinto, nin levar equipaxe voluminosa, nin subir ás ruínas, nin ruídos fortes. Isto establece inmediatamente un marco de recollida e solemnidade.
A voz do Experto: A énfase está nas visitas guiadas especializadas e nas actividades formativas dirixidas a maiores de 13 anos. O obxectivo non é só ver o lugar, senón comprender o contexto histórico e reflexionar sobre o seu significado.
Preservación Física: Mantense a dureza física do lugar (barracóns, a praza do reconto, o crematorio). O visitante experimenta o lugar coa súa brutalidade orixinal sen edulcoracións arquitectónicas. A musealización reflicte a vida cotiá dos prisioneiros e os horrores cometidos.
O Contraste con San Simón e Santo Antón: En Dachau, a entrada é gratuíta (como nas illas, o que evita a mercantilización directa), pero a totalidade dos seus esforzos céntranse en manter a dignidade do lugar e a seriedade da experiencia. Os eventos que se celebran nas illas galegas (como o Sinsal), co seu ambiente festivo e comercial, serían impensables dentro do perímetro do memorial de Dachau.
2.- Modelo ESMA (Arxentina)
O caso do Museo Sitio de Memoria ESMA (Escola de Mecánica de la Armada) en Buenos Aires é un modelo de memoria democrática recente e activa, pois foi un dos maiores centros de detención e tortura da ditadura arxentina.
Intervención e Compromiso: A ESMA foi desmantelada como institución militar e convertida nun espazo de memoria por lei, onde as decisións son tomadas en gran medida por organismos de Dereitos Humanos e de familiares das vítimas. O seu obxectivo é a loita contra a impunidade e a defensa dos dereitos humanos no presente.
Preservación da Probas: As instalacións (como a “Capiucha”, onde se torturaba) presérvanse de xeito que o visitante poida percibir a súa función represiva. Non se busca a beleza, senón a verdade crúa.
Usos: As súas actividades céntranse en exposicións, visitas guiadas, e proxecto de investigación e educación. O sitio actúa como unha peza viva na loita pola xustiza, non como un centro de eventos.
O Contraste con San Simón e Santo Antón: Na ESMA, a memoria non é un mero “museo de historia”, senón unha ferramenta política de reparación. A xestión está controlada para garantir que nunca se volva a profanar o espazo cun uso frívolo. As illas, pola contra, foron rehabilitadas baixo un proxecto de “Illa de Pensamento”, o que diluíu o control da memoria baixo a xestión cultural e turística da administración.
Conclusión do Paralelismo
A xestión internacional dos lugares de memoria confirma que a restrición drástica de usos e a preservación da atmosfera opresiva son condicións sine qua non para que un lugar cumpra a súa función reparadora.
San Simón e Santo Antón, coa súa estética de minimalismo luminoso escandinavo e a celebración de festivais de música, optou por un modelo que prioriza a versatilidade e a rendibilidade cultural e turística sobre o rigor ético e a seriedade didáctica. Mentres que Auschwitz ou Dachau son santuarios laicos do horror, as illas son, a miúdo, un palco escénico, un centro de congresos ou, incluso, lugar de celebración de vodas.
A verdadeira declaración de “Lugar de Memoria Democrática” non será efectiva ata que a Administración tome medidas similares ás destes referentes internacionais, desmantelando o “resort” e devolvendo o protagonismo do espazo á memoria e á dignidade das vítimas.
Conclusión Final: San Simón e Santo Antón, un “Resort” que Silencia a Memoria
As illas son, paradoxalmente, un exemplo de como un proxecto de rehabilitación cultural pode acabar por neutralizar a memoria histórica.
Os argumentos presentados converxen nunha única tese: As illas non operan de facto como un espazo de memoria democrática e reparación, senón como un “resort cultural” espectacularizado, onde a historia da represión é un elemento máis no seu catálogo de activos.
1.-A Estética do Esquecemento
A rehabilitación arquitectónica das illas cometeu o erro fundamental de buscar a beleza e a funcionalidade a toda costa. Ao converter os edificios nunha serie de salas minimalistas e luminosas, borrouse a testemuña física do sufrimento. Un campo de concentración ou centro de detención debe ser un lugar incómodo, cuxa arquitectura evoque a opresión. San Simón e Santo Antón, pola contra, ofrece paz visual e harmonía paisaxística, actuando como un velo que suaviza e, finalmente, silencia o horror dos miles de presos franquistas que alí sufriron. A hixiene arquitectónica aplicada é o primeiro paso para o esquecemento.
2.- A incompatibilidade dos Usos
A xestión das illas demostra unha clara priorización do ocio e do negocio cultural sobre o rigor ético. A celebración de eventos masivos de lever, como o Festival Sinsal, nun lugar de masacre e tortura, crea unha disociación moral inaceptable.
Como proba o contraste cos Lugares de Memoria internacionais (Dachau, ESMA), a xestión dun espazo de memoria esixe a restrición drástica de calquera actividade que desvíe a atención da solemnidade e a reflexión. Priorizar o ticket e a proxección cultural sobre o respecto e o recollemento é o que define o “resort” e non o santuario cívico.
3.- A Necesidade de Reparación Xenuína
A declaración oficial de San Simón e Santo Antón como Lugar de Memoria Democrática será un xesto baleiro se non vai acompañada dunha mudanza radical no seu modelo de xestión. A verdadeira reparación e homenaxe ás vítimas esixe:
A eliminación dos usos lúdicos
A recuperación dunha atmosfera de contrición e didáctica
O protagonismo da voz das vítimas e das súas familias na xestión do espazo.
Mentres as illas sigan sendo un escenario chic para a cultura e o lecer, continuará a ser un lugar que profana a memoria ao convertela nun atractivo turístico máis. Para ser un espazo de memoria democrática, ten que deixar de ser un “resort”. O desafío pendente non é xa construír, senón desfacer o construído e restaurar a dignidade do lugar.