Manuel Ruiz Robles
Respectemos a Constitución, pois sen ela non hai patria, pero recoñezamos así mesmo que contén artigos irracionais, sostidos en crenzas retrógadas e privilexios herdados dun pasado ominoso. Un dos máis escandalosos, ao meu parecer, é a inviolabilidade do Rey, que o fai impune incluso cando delinque.
Ciencia fronte a dogmas
É sabido que o coñecemento científico é un coñecemento aberto ao cambio, sempre en revisión, apoiado na evidencia empírica e no consenso da comunidade científica.
Doutra banda, a ideoloxía é, segundo a RAE, o “conxunto de ideas fundamentais que caracterizan o pensamento dunha persoa, colectividade ou época, dun movemento cultural, relixioso ou político”.
Con todo, cando un precepto ideolóxico transfórmase en dogma -é dicir nunha crenza de carácter indiscutible e obrigado para os seguidores de calquera relixión- pode chegar a ser contrario ao coñecemento científico e, por tanto, á evidencia empírica, constituíndo un obstáculo que debe ser removido. Tales obstáculos ideolóxicos impiden a miúdo o perfeccionamento das leis e o avance en dereitos sociais, como o son, por exemplo, os dereitos sexuais e reprodutivos; en particular o dereito á interrupción voluntaria do embarazo, que debería estar blindado na Constitución.
Estes dogmas -utilizados a miúdo polo poder para manter o statu quo entorpecen o progreso e provocan enormes inxustizas e sufrimentos.
Dogmas contra o progreso:
A historia como advertencia Ao longo da historia, as sociedades oscilaron entre o desexo de avanzar no coñecemento e a necesidade de preservar unha orde establecida. Neste conflito constante, os dogmas -xa sexan relixiosos ou ideolóxicos- actuaron con frecuencia como freos ao pensamento crítico, a investigación libre, o progreso científico e as transformacións sociais. Lonxe de ser simples erros do pasado, estes episodios revelan como a imposición dun dogma, incuestionable e sancionado pola autoridade, tivo consecuencias profundas e duradeiras no desenvolvemento das sociedades.
Un dos casos máis coñecidos é o de Galileo Galilei, astrónomo e físico do século XVII, cuxo apoio Ao heliocentrismio -a teoría de que a Terra vira ao redor do Sol, proposta inicialmente por Copérnico- enfrontouno coa Igrexa católica. A pesar de contar con probas empíricas obtidas mediante o seu telescopio, Galileo foi xulgado pola Inquisición, obrigado a retractarse e condenado a arresto domiciliario para sempre. O problema non era a pretendida falsidade dos seus descubrimentos, senón que contradicían a interpretación oficial das Sacras Escrituras. Este exemplo non só evidencia como un dogma relixioso pode suprimir o coñecemento, senón tamén o medo institucional a perder control sobre a narrativa do mundo.
Más tráxico aínda foi o destino de Miguel Servet, médico e teólogo aragonés do século XVI, que se atreveu a cuestionar tanto a Trindade cristiá como algunhas prácticas médicas do seu tempo. Perseguido por católicos e protestantes por igual, foi finalmente arrestado en Xenebra baixo ordes de Juan Calvino e condenado á fogueira. Ademais das súas ideas teolóxicas, Servet fixo importantes observacións sobre a circulación pulmonar do sangue, adiantándose ao seu tempo. Pero o seu pensamento científico foi considerado perigoso non polo que dicía da medicina, senón polo que implicaba en termos de autoridade relixiosa. A súa cruel e inxusta execución, queimado vivo na fogueira, proba como o dogma pode matar tanto ideas como persoas.
A Revolución Científica e o Movemento Obreiro
A Revolución Científica, iniciada no século XVI, e a Ilustración, iniciada no XVII, propiciaron o desenvolvemento das forzas produtivas e o espertar das conciencias. Ambos os movementos priorizaron a razón e a lóxica sobre a tradición e a superstición. A Ilustración, de feito, coñécese como o “Século das Luces” porque puxo a razón no centro da procura da verdade.
No século XVIII xorde en Inglaterra o movemento obreiro debido á Revolución Industrial e á terrible explotación laboral, e, en Francia, xa a finais de século, a burguesía progresista, co apoio das capas populares, impulsan a súa Revolución, proclamando a República francesa.
No século XIX, a medida que o proceso de industrialización estendeuse, o movemento obreiro expandiuse simultaneamente por Europa. No século XIX pensadores tales como Karl Marx, Frederic Engels e Lenin, achegaron ao movemento obreiro as bases teóricas e prácticas que posibilitaron a Revolución rusa a principios do século XX e a implantación do primeiro Estado obreiro da Historia. Lonxe de marcar unha ruptura definitiva coa superstición e as crenzas contrarias á razón, trouxo novas formas de dogmatismo, agora baixo roupaxes ideolóxicas. Un caso paradigmático foi o do lisenkoismo na extinta URSS.
Trofim Denísovich Lysenko (1898-1976), un agrónomo sen formación científica sólida, promoveu teorías pseudocientíficas que negaban a xenética mendeliana. Apoiado por Stalin, a súa doutrina converteuse en política oficial do Estado. Os xenetistas que se opuxeron -moitos deles destacados científicos- foron silenciados ou encarcerados. Como resultado, a bioloxía soviética sufriu un atraso de décadas, e as fames negras causadas por políticas agrícolas erradas cobraron millóns de vidas. Neste caso, o dogma non era relixioso, senón ideolóxico, pero o efecto foi o mesmo: o pensamento crítico foi suprimido en nome dunha verdade imposta desde o poder.
Conclusión
Estes sucesos abominables lémbrannos que o coñecemento florece só nun ambiente onde se permite a dúbida, a crítica e a revisión constante das ideas. Cando se elevan certas crenzas ao rango de incuestionables -sexan de orixe divina ou política-, condénase á sociedade ao estancamento ou mesmo ao retroceso. A historia de Galileo, Servet ou os científicos soviéticos perseguidos por Stalin -sen minimizar a achega deste dirixente político ao desenvolvemento tecnolóxico da URSS e á vitoria europea sobre o nazismo- non é só unha lección do pasado: é unha advertencia permanente sobre os perigos de subordinar a razón ao dogma.