Os habitantes de Moaña volveron dirixir a súa mirada cara á Illa de San Simón, símbolo da memoria histórica en Galicia, ao acoller unhas xornadas dedicadas a lembrar o seu papel na represión franquista. Organizadas polo Concello de Moaña coa coordinación da xornalista e investigadora Montse Fajardo, contaron cun nutrido elenco de especialistas que puxeron en valor a importancia de manter viva a verdade histórica fronte aos intentos de reescribila. Máis de cen persoas participaron no evento, celebrado no club de xubilados de Domaio, onde se reflexionou sobre a memoria, a xustiza e o recoñecemento das vítimas.
As xornadas tiveron lugar un mes despois da polémica desatada no Parlamento galego cando o deputado do PP José Luis Ferro asegurou en comisión que “non había constancia de mortes” na illa durante a súa etapa como campo de concentración franquista. Estas palabras, que foron amplamente criticadas polos colectivos de memoria histórica e investigadores, evidenciaron a necesidade de espazos como o que acolleu Moaña, onde se abordou a realidade documentada da represión exercida na illa. Ademais, o evento produciuse pouco despois de que o Goberno do Estado anunciase a intención de declarar San Simón como Lugar de Memoria Democrática, xunto ao Pazo de Meirás, garantindo así a súa protección e recoñecemento oficial.
Desde Moaña, a concelleira e ex deputada provincial de Memoria Histórica, María Ortega, puxo en valor a importancia desta declaración e volveu incidir na defensa de San Simón como Illa da Memoria. No seu discurso inaugural, Ortega condenou as palabras do deputado do PP e a “postura morna” do presidente da Xunta e do seu goberno, que evitaron rectificar ou desautorizar tales afirmacións. “É intolerable que, 50 anos despois da morte do ditador, sigamos tendo que escoitar negacionismo por parte de representantes públicos e que non se faga nada para poñer en valor a memoria das vítimas”, afirmou.
O evento contou coa participación de destacadas figuras do movemento memorialista en Galicia. O historiador e profesor xubilado Xosé Álvarez Castro, quen mantén desde 2018 o blog Pontevedra nos anos do medo, falou sobre a represión extraxudicial exercida en San Simón e a realidade da súa función como campo de concentración franquista. Álvarez leva anos documentando o ocorrido na illa e puxo de manifesto a enorme cantidade de testemuños e arquivos que desmenten o discurso negacionista de certos sectores políticos.
Outro dos nomes destacados foi o do historiador Dionisio Pereira, unha referencia na investigación sobre o anarquismo galego e autor de O diario do moañés Luis Pérez Álvarez, quen explicou a represión sufrida polos libertarios galegos e o papel de San Simón neste proceso. A súa intervención complementouse coa de Juan González, historiador e alcalde de Nigrán, quen destacou o traballo realizado nos últimos anos para recuperar a memoria das vítimas do franquismo, así como a importancia de seguir investigando e divulgando.
Especialmente emotiva foi a participación de Queta Molas, quen puxo o foco na memoria das familias das vítimas, relatando historias persoais e lembrando a dor que deixou a represión en milleiros de fogares galegos. Tamén se salientou a contribución de Eva Mejuto, que presentou o seu proxecto sobre A memoria das lavandeiras nas aulas, facendo fincapé na desinformación que está a recibir a xuventude galega en materia de historia contemporánea. Mejuto alertou sobre o feito de que moitos mozos e mozas xa non son quen de distinguir entre ditadura e democracia debido á falta de ensinanza sobre este período. “Porén, cando se lles achega a súa historia dende a rigorosidade e a didáctica, a mocidade acolle o pasado con interese”, explicou.
A mesa redonda de peche estivo protagonizada polo portavoz de Iniciativa Galega pola Memoria (IGM), Matías da Torre, quen afondou na necesidade de blindar o recoñecemento de San Simón como lugar de memoria e establecer un Plan de Usos para garantir que non se leven a cabo nel actividades que desvirtúen ou trivialicen o seu pasado. O obxectivo é asegurar que a illa sexa un espazo de homenaxe, reflexión e divulgación, en lugar de ser utilizada con fins alleos á súa historia.
Da Torre tamén denunciou a negativa da Xunta de Galicia a reunirse coa Iniciativa Galega pola Memoria para abordar esta cuestión, a pesar de que o Goberno do Estado xa avanzou na súa protección institucional. Esta falta de compromiso por parte da administración autonómica contrasta, segundo o historiador, coa vontade da cidadanía e dos colectivos implicados en preservar o legado das vítimas.
A alcaldesa de Moaña, Leticia Santos, pechou as xornadas cun discurso no que alertou dos perigos da actual deriva política, comparando a situación actual con certos episodios previos ao golpe de Estado de 1936. Santos denunciou que “o fascismo intenta impoñerse de novo” e que, en moitos espazos, falar de política en liberdade estase a converter nun acto de risco. “Estas xornadas son máis necesarias que nunca porque vivimos nun Estado que non fixo o que tiña que facer para restablecer a memoria das vítimas do franquismo. En 50 anos non se lles deu a reparación que merecen e seguimos vendo unha nova ola de negacionismo e banalización do pasado”, lamentou.
A súa intervención concluíu cunha condena firme ás palabras do deputado Ferro, asegurando que a súa visión da illa como un posible resort non só era unha falta de respecto ás vítimas, senón que evidenciaba unha estratexia premeditada para reescribir a historia. “O peor de todo é que no PP, en vez de saír a corrixir, optaron por tapar o que dixo este home”, denunciou.
A celebración destas xornadas en Moaña non só serviu para rebater os discursos negacionistas, senón tamén para renovar o compromiso coa memoria histórica e reivindicar a dignificación de San Simón. A participación de historiadores, testemuñas e colectivos memorialistas puxo en evidencia a necesidade de seguir loitando contra a desinformación e pola reparación das vítimas.
O eco das intervencións continuará presente, especialmente nun contexto no que a ultradereita e certos sectores políticos parecen empeñados en minimizar ou negar a represión franquista. Mentres iso ocorra, encontros coma este seguirán sendo esenciais para garantir que a verdade non quede sepultada baixo o esquecemento ou a manipulación interesada.
María Ortega: “Traballar na recuperación da memoria histórica é procurar a xustiza social”.
A memoria histórica é un tema de grande relevancia en Galicia, especialmente en lugares como a Illa de San Simón. Como valoras o seu papel na recuperación da verdade sobre a represión franquista?
Como dis, a memoria histórica ten unha grande importancia, e eu creo que non só pola obriga de facer xustiza coas persoas que padeceron a represión e as súas familias, senón porque é tamén unha ferramenta imprescindible para fortalecer a democracia e acadar, por fin, a sociedade que soñaba esa xeración represaliada.
Recentemente celebráronse en Moaña unhas xornadas de memoria histórica. Que impacto cres que teñen este tipo de eventos na sociedade actual? A participación foi a esperada?
Pola miña experiencia tanto desde a Deputación como agora desde a concellaría podo asegurarche que as actividades relacionadas coa memoria histórica espertan sempre grande interese, e un exemplo recente son, precisamente, esas xornadas sobre San Simón que celebramos en febreiro en Domaio. Como anécdota podo contarche que tiñamos previsto agasallar cun café ás persoas asistentes, calculamos para cincuenta e houbo que encargar máis porque superamos as 130 persoas. O local estaba abarrotado. Eu creo que a xente percibe claramente cando existe un compromiso real coa memoria, cando as cousas non se fan por compromiso, como mero trámite, senón porque se acredita realmente na necesidade de investigar, divulgar e homenaxear ás persoas represaliadas. En Moaña ese compromiso é absoluto, a xente é consciente e sempre responde.
A Illa de San Simón foi utilizada como campo de concentración franquista. Cres que se fixo o suficiente para dignificar a memoria das vítimas que pasaron por alí? Que medidas adicionais consideras necesarias?
Desde que asumín as responsabilidades de memoria sempre fun da man co movemento memorialista galego e neste tema, coincido plenamente coa denuncia que fai reiteradamente a Iniciativa Galega pola Memoria: xa non é que a actual Xunta de Galicia careza de ningún tipo de política pública nesta materia, ou mesmo que careza de ningún tipo de interese. O problema é peor: o goberno galego non fai máis que agredir ás vítimas e ás súas familias con declaracións como as realizadas hai unhas semanas negando a existencia de mortes en San Simón. Esa foi unha das razóns que me levaron a facer esas xornadas: darlles voz a persoas que levan décadas investigando o tempo en que a illa foi campo de concentración, e que en Domaio volveron deixar ben claro que San Simón foi un lugar de morte e padecemento. Por tanto é intolerable que o goberno posibilite e mesmo auspicie que siga funcionando como un parque de atraccións, con xynkanas, procuras do tesouro, festas de Samaín e calquera actividade que se lles pase pola cabeza… calquera que non lembre o que alí pasou durante a ditadura, claro.
Moitas voces reclaman unha maior implicación institucional na recuperación da memoria histórica. Desde o teu punto de vista, que máis deberían facer as administracións neste sentido?
Pois creo que é imprescindible que o goberno galego poña en marcha unha política pública de memoria, que haxa unha programación que axude a cumprir o mandado da lexislación internacional: verdade, xustiza e reparación para as vítimas. Pero tamén lle poría deberes ao executivo estatal. Non me parece de recibo que anuncie a aprobación da illa de San Simón como lugar de memoria sen contar co movemento memorialista galego. Malia que foi a IGM quen tramitou a solicitude, co seu expediente correspondente, ante a Secretaría de Memoria Democrática nin sequera foi convidada á reunión na que se anunciaron as actividades que Moncloa vai poñer en marcha a raíz desa aprobación. Dende logo eu non entendo unha política pública de memoria que lle dá as costas ás asociacións da memoria que ao fin e ao cabo son quen representan a moitas das familias e tamén a quen leva décadas investigando e homenaxeando ás vítimas suplindo así o desleixo institucional. Para nós son unha parte fundamental na recuperación da memoria.
Unha das críticas frecuentes é que a sociedade actual, sobre todo as xeracións máis novas, descoñece moitos episodios da nosa historia recente. Como se pode mellorar a educación e divulgación sobre a memoria histórica en Galicia?
Pois eu entendo que, como calquera outra mellora social, poñendo en marcha políticas públicas e dotándoas de orzamento. Co anterior goberno da Deputación tiñamos a dispor de asociacións e comunidades educativas durante todo o ano, ciclos de conferencias de persoas expertas en distintas temáticas relacionadas coa divulgación da memoria: en calquera momento do ano podían pedir unha charla, unha obra de teatro, un taller dos que tiñamos programados e nós corriamos cos gastos da súa realización. Iso posibilitaba que unha asociación con poucos recursos ou mesmo un centro educativo se animase a programar actividades de memoria. Ademais todas as actividades eran feitas por persoas con ampla experiencia co que garantiamos que a mensaxe fose rigorosa e tivera a perspectiva de país, xénero e clase que nos parecía fundamental inculcar para que non quedasen fóra as vítimas menos coñecidas da represión, como as clases humildes ou as mulleres. Iso acabouse coa chegada do PP á Deputación, igual que se acabaron as publicacións, as xornadas contra a impunidade que faciamos cada ano ou calquera actividade digna de mención.
Desde unha perspectiva máis persoal, que significa para ti traballar na recuperación da memoria histórica? Hai algún testemuño ou historia que te marcara especialmente?
Creo que traballar na recuperación da memoria histórica é procurar a xustiza social. É poñer en valor a vida de todas as persoas que nos precederon e loitaron para que hoxe poidamos desfrutar de ser libres para pensar e ser o que cada quen queira. Aquelas persoas que deron a súa vida, perdéndoa as veces, para desfrutar dos dereitos que temos na actualidade. É recoñecer a loita dos homes e mulleres que soñaron que unha Galiza culta, produtiva, e dona de seu era posible.
Dende sempre me impresionou a actitude proactiva das familias das persoas vítimas da represión franquista e a das entrega das asociacións memorialistas e persoas investigadoras que nunca se renden a pesar da indiferenza que se atopan a maioría das veces por parte das institucións. Pero se teño que sinalar un momento que me marcara especialmente foi coñecer a Chato Galante nas primeiras xornadas de loita contra a impunidade que celebramos no 2019 e nas que falamos da Querela Arxentina. Era un tipo excepcional. Sen dúbida el é un dos responsables do meu compromiso coa recuperación da memoria histórica.
En Galicia aínda quedan moitas fosas comúns sen exhumar. Que pasos deberían darse para que as familias das vítimas poidan acceder á verdade e á xustiza?
O da exhumación das foxas é outro exemplo do desleixo da Xunta de Galicia cara a esta temática. Malia contar con fondos estatais, limítase a asinar un convenio case ás agachadas coa Universidade de Compostela, pero nin aparecen polos traballos, nin amosan o mínimo interese polos achados ou polo que estes poidan supoñer para as familias. Así que eu creo que o primeiro paso sería amosar un pouco máis de empatía cara a quen leva case nove décadas agardando xustiza. E a partir de aí, non estaría de máis que aportaran fondos para que non pasase como na foxa de Cabreira, que acharon os corpos pero non hai cartos para cotexar o ADN. Porque iso hai que subliñalo tamén: a Xunta asina un convenio para que a Universidade faga os traballos cos fondos estatais, pero non lle dedica á apertura de foxas nin un céntimo.
Como vai o tema da fosa de Cabreira?
Pois desde o Concello estamos intentando paliar esa falta de fondos, e a fin de que se poida realizar o cotexo do ADN dos restos achados cos das familias de Moaña que cren que alí puideran estar enterrados familiares seus, solicitamos unha subvención a FEMP para poder levar a cabo as probas xenéticas. Cremos que ao longo deste 2025 poderemos darlle algunha resposta as familias que poden contar co compromiso do Concello de Moaña de acabar coa incerteza de tantos anos. Ogallá sexamos quen.
Para rematar, que mensaxe lle enviarías á sociedade galega sobre a importancia de lembrar e reivindicar a memoria das vítimas do franquismo?
Pois volvería a incidir no que falabamos ao principio. A memoria é unha ferramenta imprescindíbel para afianzar a democracia e tal como están as cousas, con este rearme da ultradereita, creo que falta fai.
Pepe Álvarez: “Se non existe memoria non existe sociedade”.
Como investigador da memoria histórica en Galicia, cales consideras que son os principais retos que aínda quedan por afrontar na recuperación da verdade sobre a represión franquista?
Pois é certo que se avanzou, coa posta en marcha da lei de memoria democrática mellorou o acceso a arquivos e documentación, mais aínda queda un treito que detallar no que respecta a facilitar do acceso ao corpo investigador. Como é posible que continúe vixente a lei franquista de secretos oficiais?
Por outra banda, a lei de protección de datos dificulta a labor.
Recentemente participaches nas xornadas de memoria histórica en Moaña. Que aprendizaxes destacas deste encontro e que valoración fas do interese social por estes temas?
Interesantísimo. Demostrou que a xente ten interese por coñecer a verdade en todo o relacionado con golpe do 1936 e con toda a represión da posguerra. Ademais foi moi interesante como se abríu un espazo á reflexión sobre problemáticas a futuro como pode ser a falta de relevo xeracional no tecido asociativo ou os formatos cos que traballar e chegar a máis xente.
A Illa de San Simón foi un dos espazos máis simbólicos da represión en Galicia. A túa investigación levouche a descubrir algunha historia que consideres especialmente impactante ou pouco coñecida?
Pois é difícil escoller xa que hai moitas cousas xa que descubrimos documentación que foi aclarando diferentes aspectos que ata hai ben pouco non se puideran demostrar. Por exemplo que houbera mulleres presas en San Simón. Apareceu nas listaxes unha muller, aínda que non sabemos a xustificación que lle deron.
Un dos temas máis sensíbeis da memoria histórica é o das fosas comúns e a identificación das vítimas. Como valoras o estado actual das exhumacións en Galicia e que medidas consideras prioritarias para avanzar neste ámbito?
Hai un plan estatal que Galiza pilota a facultade de Xeografía e historia, aínda que eu son dos que pensan que nas foxas habería que escavar sempre a demanda. En todo caso o que si habería que facer, naqueles casos nos que non existise esa demanda se deberían dignificar os lugares, facer memoriais e honrar a esas persoas.
A memoria histórica está moi vinculada á transmisión interxeracional. Como ves o papel das novas xeracións na preservación e reivindicación da historia?
Isto depende da información que vaian recibindo. Hai centros educativos nos que se traballa moito, cunha actividade inmensa e marcando unha dirección favorable a educar na verdade. Por desgraza isto non é o común xa que na inmensa maioría non se fala disto, non hai programación, nin implicación. Pero ben, malia que nos pese, en liñas xerais non estamos en tempos de gran participación. Non só na memoria, senón no asociacionismo en xeral.
A investigación histórica sobre o franquismo segue xerando controversia en certos sectores da sociedade. Como xestionas os posibles ataques ou resistencias á túa labor como investigador?
Eu persoalmente nunca atopei demasiado atranco, pero o certo é que continúan a estar aí. A proba é que o que vén de pasar hai uns días coa sentenza contra un investigador da Universidade de Alacant, que por publicar un traballo sobre o secretario xudicial do tribunal que condenou a Miguel Hernández, ten que pagar. Con estás cousas o que se pretende é amedrentar.
Para finalizar, que mensaxe che gustaría deixar sobre a importancia de seguir investigando e divulgando a memoria histórica en Galicia?
É fundamental. A investigación non é perfecto se non se divulga. Para o presente é fundamental coñecer o pasado, pois iso é o que nos prepara para o futuro.
Do mesmo xeito que se un ser humano ten memoria non existe persoa. Se non existe memoria non existe sociedade nin pobo.
