Manuel Ruiz Robles
A lectura dun recente artigo do economista Juan Torres López levoume a reflexionar sobre como a extrema dereita capta parte do voto obreiro, transformando a precariedade material nunha percepción de competencia directa por recursos escasos.
A obra publicada en 1945 polo filósofo existencialista Maurice Merleau (1908-1961), “Fenomenoloxía da percepción”, axuda a analizar este fenómeno, ao afirmar que non nos relacionamos co mundo mediante ideas abstractas separadas da experiencia.
A experiencia cotiá organiza espontaneamente as percepcións. Isto significa que o inmigrante, o desempregado, o veciño pobre ou o “estranxeiro” non aparecen primeiro como conceptos racionais, senón como figuras percibidas dentro dun contexto social determinado. A extrema dereita logra precisamente intervir nese nivel prerreflexivo da percepción. O discurso da “prioridade nacional” funciona porque reorganiza o campo perceptivo dos cidadáns. En contextos de precariedade, deterioración de servizos públicos e medo económico, sectores obreiros precarizados e unha mocidade sen futuro experimentan o mundo como un espazo de competencia por recursos limitados. O veciño inmigrante non aparece entón de maneira abstracta como un suxeito igual en dignidade, senón como unha presenza que ocupa vivendas, prazas escolares, axudas sociais ou empregos. A eficacia do discurso nacionalista non depende principalmente da veracidade dos seus datos, senón da súa capacidade para estruturar a experiencia vivida.
A crítica de Torres López coincide indirectamente con esta formulación cando afirma que a esquerda acepta o marco da escaseza. Desde unha perspectiva fenomenolóxica, aceptar ese marco significa aceptar unha determinada organización perceptiva do mundo social. A esquerda entra no xogo da extrema dereita cando responde unicamente con condenas morais ao racismo sen transformar as condicións materiais perceptivas que fan aceptable o discurso xenófobo. As percepcións políticas nacen de experiencias materiais reais: salarios insuficientes, alugueiros imposibles, listas de espera médicas, inseguridade laboral ou degradación urbana. Cando esas experiencias intensifícanse, o mundo social comeza a percibirse como un espazo ameazante. A extrema dereita explota precisamente ese sentimento de inseguridade e canalízao cara a figuras visibles e próximas: o inmigrante, o refuxiado ou o estranxeiro pobre. A fenomenoloxía mostra que as ideas non flotan no baleiro: arraigan ou fracasan segundo a experiencia concreta dos suxeitos.
En moitos barrios obreiros europeos, a deterioración das condicións de vida produce unha experiencia inmediata de abandono e competencia pola supervivencia. Aínda que as causas reais sexan a especulación urbana que encarece a vivenda, a precariedade laboral ou as políticas neoliberais, a percepción cotiá organízase ao redor daquilo que aparece visible na experiencia inmediata. O inmigrante convértese así nunha “figura” perceptiva salientable sobre o fondo difuso de procesos económicos abstractos.
A esquerda fracasa politicamente cando non consegue reorganizar ese campo perceptivo. Se responde unicamente dicindo que o racismo é inmoral, deixa intacta a experiencia concreta de precariedade. E mentres esa experiencia permaneza sen reinterpretación material, o marco nacionalista seguirá parecendo intuitivamente verdadeiro para moitas persoas. A extrema dereita ofrece precisamente iso: un “inimigo” identificable a través da percepción. En cambio, a esquerda moitas veces responde con estatísticas ou análises estruturais demasiado abstractos para reorganizar a experiencia inmediata.
Desde a fenomenoloxía, a tarefa política consistiría entón en transformar as condicións perceptivas da vida colectiva. Isto implica reconstruír formas de experiencia compartida onde o outro non apareza como competidor natural. Merleau subliñaba que a relación cos demais non é inicialmente intelectual, senón corporal e intersubxectiva. Percibimos ao outro como semellante a través de prácticas comúns, espazos compartidos e formas de coexistencia concreta. Cando as estruturas urbanas e económicas destrúen eses vínculos, crece a percepción de estrañeza e ameaza.
A crise das nosas democracias pode interpretarse así como unha crise da interdubxectividade social. O enfraquecemento de servizos públicos, sindicatos, asociacións veciñais e espazos colectivos rompe experiencias comúns de solidariedade. Os individuos quedan illados fronte ao mercado e comezan a percibir aos demais como rivais. A “prioridade nacional” aproveita precisamente esa fragmentación perceptiva. Non inventa desde cero o medo; reorganiza sentimentos xa presentes nunha sociedade atomizada.
Merleau insistía ademais en que o corpo é apertura ao mundo e posibilidade de acción. Isto ten consecuencias políticas importantes. Unha poboación sometida constantemente a precariedade e inseguridade desenvolve hábitos perceptivos defensivos. O horizonte vital estréitase. O futuro deixa de percibirse como promesa e aparece como ameaza. Nese contexto, os discursos nacionalistas ofrecen unha falsa restauración de estabilidade e pertenza corporal: “os nosos primeiro”, “protexer o propio”, “pechar fronteiras”. Son respostas simplificadoras a unha experiencia real de vulnerabilidade.
A fenomenoloxía permite ademais cuestionar a idea liberal de que o debate político resólvese simplemente mediante argumentos racionais. As percepcións políticas están ligadas a afectos, hábitos e formas de vida. Cambiar unha percepción social esixe modificar experiencias materiais concretas. Por iso Torres López insiste en sinalar as causas estruturais da escaseza: desigualdade, concentración de riqueza e enfraquecemento do público. Desde unha perspectiva fenomenolóxica, podería dicirse que só transformando o mundo vivido pode transformarse tamén a percepción do outro.
Isto conduce a unha concepción distinta da acción política progresista. Sería necesario reconstruír experiencias compartidas de seguridade material e cooperación social. A universalidade política non pode impoñerse en abstracto; debe encarnarse en institucións e prácticas que fagan perceptible a solidariedade.
Neste sentido, a vivenda pública, a sanidade universal, a educación accesible ou o emprego digno non son unicamente políticas redistributivas: son tamén dispositivos fenomenolóxicos que reorganizan a percepción social. Cando as persoas deixan de experimentar a vida como competencia desesperada por recursos escasos, diminúe a verosimilitude perceptiva dos discursos excluíntes. O nacionalismo non triunfa porque revele unha realidade cotiá, senón porque consegue articular temporalmente certas experiencias de medo e inseguridade.
Por iso, o desafío político consiste en disputar non só as ideas, senón a estrutura mesma da experiencia social. A extrema dereita comprendeu que a política opera no nivel das percepcións vividas. A esquerda, segundo critica Torres López, perde eficacia cando permanece encerrada nun plano puramente moral ou discursivo. Desde esta perspectiva, o problema da “prioridade nacional” non é simplemente un conflito ideolóxico. É a expresión perceptiva dunha sociedade fracturada pola inseguridade material e a perda de vínculos colectivos. A tarefa emancipadora non consiste só en refutar intelectualmente a xenofobia, senón en transformar as condicións materiais de vida, como resposta a necesidades vitais insatisfeitas, causantes do malestar social.
O economista Fernando Luengo , autor de numerosas análises de economía política, publicou en marzo de 2022 un artigo titulado: “Aumentar o gasto militar, a saída equivocada para Europa”. Máis de catro anos despois, o crecente rearmamento da Unión Europea e as súas políticas neo liberais degradaron as condicións materiais de vida da súa clase traballadora, desprazando o voto novo cara a posicións de extrema dereita e incentivando a súa penetración en sectores obreiros de barrios urbanos.
Ao meu parecer, todo iso expón un evidente dilema político aos demócratas europeos: a necesidade de blindar nunha Constitución dereitos sociais fundamentais, incluíndo a sanidade pública universal, a educación, o acceso á vivenda e as pensións ou, pola contra, prepararnos para afrontar unha demoledora involución neofascista.
Bruxelas,15 de maio de 2026
