Ao contrario do que sucede coas vítimas masculinas do franquismo, castigadas nomeadamente pola súa militancia ou a súa ideoloxía, a persecución de moitas mulleres tras o golpe de Estado de 1936 foi consecuencia da súa acción solidaria. De dar acubillo a veciñanza e familiares con ameaza de morte ou, en menor medida, de enfrontarse aos golpistas. A memoria oral gardou que isto último foi o que fixo Carmen Pesqueira, a Capirota, a tarde anterior ao seu asasinato. A súa historia foi recuperada por Enriqueta Otero, coñecida en Marín como Queta Molas por ser ese o segundo apelido do seu pai e a forma que tiña a veciñanza de referirse a el. Presidenta da asociación pola recuperación da Memoria Histórica do municipio, divulgou con teimosía durante anos o padecemento sufrido pola súa veciña e nunca deixou de desenterrar novos datos da súa biografía.
É coñecido que a Capirota tiña 29 anos, un fillo de solteira, e que traballaba como costureira e lavandeira para as familias con cartos da vila e o Priorado. E tamén que, precisamente aquel aciago 17 de agosto de 1936, ía pola rúa da Ponte na procura da roupa que deixara ao clareo xunto ao lavadoiro. Foi alí onde atopou unha cuadrilla de falanxistas fachendosos, -capitaneados polo temíbel alemán Bruno Schweiger, xefe de centuria de zapadores da Falange-, que estaban dando unha malleira a un home maior que non respondera ao seu saúdo fascista, fose por convicción ou por despiste. Gardou a memoria orgullosa do pobo que ela se encarou a eles, valente, e que esa mesma noite foron buscala ao cuarto que tiña alugado no Priorado, ao que xa nunca volveu. O seu fillo Nolito, de catro anos, foi levado pola compañeira que ocupaba a habitación contigua á casa da avoa Gumersinda e o avó Antonio, que iniciaron unha infrutuosa busca contra reloxo. A seguinte vez que viron a filla xa era un cadáver arroxado sen xeito no vello cemiterio de Bueu.
No pobo ficou que abusaran dela, que a violaran, mais desta volta, o paseo da Capirota tivo unha testemuña de excepción con outro relato. A camioneta á que a obrigaran a subir no Priorado fixo unha segunda parada en Cangas para cargar, coma se ambas foxen puchos cara ao matadoiro, a Dolores Blanco, a presidenta do sindicato de atadeiras “La Reivindicadora”, que tiña daquela 52 anos. Eran as dúas da madrugada e non a deixaron nin vestir. Foi así, co camisón apenas tapado por un mandil botado por riba, e fixeron todo o camiño de regreso a Begüin con aqueles homes insultándoas. Todos menos un, o Marcial, un garda civil que Lola coñecía da vila. Agarrouno da man e botouse a chorar. Carmen intentou calmala. “A min tamén viñeron increpándome, mais non me fixeron mal, non van a pasar de aí…” Pararon a camioneta xunto ao Pozo da Revolta e obrigáronas a baixar naquela paraxe afastada en metade da noite. Marcial tirou coa maior das mulleres á esquerda, cara ao mar. O resto escoráronse á dereita, monte arriba, coa Capirota. Apenas pasaron uns minutos antes de que Lola escoitara os disparos que acababan coa vida da lavandeira. Chorou máis forte pero Marcial seguiuna tranquilizando: Non quería matala. Para cubrirse as costas disparoulle no brazo e animouna a fuxir. Lola apurou un torniquete cos baixos do mandil e vagou cinco días polo monte, seguindo o perfil da costa, acubillándose en casas coñecidas, no intento de calmar as ansias de morte dos asasinos. Cinco días sen que a familia tivera novas súas. Ao quinto chegoulles aviso desde O Sisto para que a fosen recoller. Cando a levaran, só estaban na casa Lola, -a maior das fillas, que daquela tiña quince anos-, e a pequena, Pilar, de apenas 13. O home, José Rodal, xa pagaba co cárcere a pena de ter sido concelleiro republicano. O fillo maior, José, facía o servizo militar en Cartaxena e acabou formando parte do exército republicano, o afín ás ideas que mamara na casa. Iso provocou a detención de Ángel, o pequeno dos varóns, que o 5 de abril de 1937 foi sacado da cela e asasinado. O seu corpo apareceu en Ponteareas, na parroquia de Xinzo. Naquela altura, a súa nai xa estaba presa. Cando regresou a Cangas, presentouse na Garda Civil, tomáronlle declaración e obrigárona a permanecer na casa. Esa mesma noite volveron por ela os falanxistas mais un garda apostado na porta salvouna por segunda vez do paseo; non así de ser sometida a un Consello de Guerra. Pasou cinco anos e medio na cadea, un máis que o home, e a maioría do tempo estivo no cárcere vasco de Saturrarán, un dos máis duros penais para mulleres que habilitou o franquismo.
Peor sorte correu Carmen Pesqueira. Os falanxistas non lle perdoaron a súa vea contestataria e solidaria. O enfrontamento cos que mallaban no mariñeiro foi o seu último aceno, o máis coñecido, pero Queta Molas asegura que non foi o único. Soubo pola súa familia que xa antes, logo de caer o goberno provincial en mans dos golpistas, a Capirota aproveitara as súas boas dotes como nadadora para avisar a un mariñeiro que regresaba a terra na súa chalupa, de que os falanxistas estaban agardando por el no porto. Tirouse ao mar e nadou ata a embarcación para, co aviso, salvarlle a vida.
Na súa casa insistíanlle en que non debía arriscarse tanto. Naqueles primeiros días de represión aínda non se sabía o alcance que tería a barbarie, pero temían que se se seguía significando, podería acabar presa. Nunca imaxinaron o peor. Que a asasinarían e, na mañá seguinte ao crime, pasearían o seu corpo sen vida pola contorna para que todo o mundo soubese o que lle pasaba a quen non apoiaba o golpe. Nesa madrugada fatídica en que a provincia choraba o asasinato, na véspera, de Alexandre Bóveda, a Capirota foi convertida en símbolo de castigo. Hoxe é símbolo de memoria.
O seu fillo Manuel, ou Nolito como ela lle chamaba cariñosamente, ficou na casa da avoa mais foi criado fundamentalmente pola súa tía Antonia, que apenas lle dobraba a idade. Con oitos anos, a irmá pequena de Carme tivo que deixar a escola, por medo a que lle fixesen mal as mesmas mans que agora sinalaban o seu sobriño “máis por ser fillo de solteira que de asasinada”, conta a neta deste, Miriam Lorenzo. Ademais, Antonia precisaba tempo para ocuparse non só de crialo a el, senón tamén de axudar a coidar a descendencia da outra irmá, Blanca, que daquela tiña 27 anos e traballaba como cociñeira. O de sangue non foi o único ronsel que deixou a barbarie. Tamén inzou a terra de fame e Gumersinda, que xa estivera presa pola súa afiliación á UXT, tivo que percorrer os camiños vendendo o peixe que o seu home collía na mesma hora do albor que se fixera noite para a maior das fillas.
Nas linguas do pobo murmuráronse ducias de nomes para o pai do orfo, mesturados con epítetos ofensivos cara a aquela muller que ousara desafiar a ditadura coas ideas e o corpo. Mais na familia coñecéranlle o mozo: Alto, guapo, con moitos irmáns, e que, logo de romperse o amor ao tempo que as augas do parto, marchara a buscar vida lonxe do Morrazo. Manolo contou que sendo un rapas viuno algunha vez e como único aceno paternal, déralle un pataco. Xa era case un home cando soubo o que lle fixeran a súa nai, e morreu antes de poder ser testemuña da homenaxe que lle rendía o seu pobo. Primeiro cunha escultura na memoria dos mártires naquel pozo con nome subversivo no que sumira o último alento. Foi no ano 2008. Xusto unha década despois e grazas ao traballo inxente do colectivo que lidera Queta Molas, o municipio inaugurou tamén unha rúa co nome de Carme Pesqueira, a Capirota.
Din que alguén non morre mentres fique na memoria. E a dela estará viva para sempre. Igual que a de Lola Blanco, sobre todo grazas a que a súa filla, Lola Rodal, converteuse por méritos propios nun dos grandes referentes de memoria galega. Xa o dicía Castelao, non enterran cadavres, enterran semente. E a mesma semente loitadora de Gumersinda que prendera en Carmen pasou ao fillo, aos catro netos, ás dúas netas, á xeración bisneta e ata a unha sobriña neta, Sylvia Rosales García, que no 8 de marzo de 2021 foi premiada polo mesmo sindicato no que militara a súa bisavoa Gumersinda. Foi por ter sido a primeira muller que reclamou, e conseguiu, no 2004, unha redución de xornada por maternidade en Pontevedra. Sylvia continuaba así o ronsel de loita que a súa estirpe herdara, xeración tras xeración, muller tras muller, desde a dona do ventre que acubillou a Capirota.