Telmo Comesaña Pampillón é, sen dúbida, un dos grandes referentes da memoria histórica galega. Orfo do sindicalista José Comesaña Pérez, teima desde a Transición en espallar o relato do terror sementado aquel primeiro 6 de outubro após o golpe en que o seu pai e outros cinco sindicalistas foron asasinados, e no seu bater contra o esquecemento logrou converterse no eco de moitas outras familias que, como a súa, ficaron inzadas de silencios.
Non podería imaxinar José naquel último traxecto entre o cárcere improvisado no frontón vigués e o Alto da Pasaxe de Vincios onde ficou a derradeira ollada, que ficaría a encarga da memoria naquel pequeno cos tres anos aínda sen cumprir. Menos, de ter sabido o profundo que ía ser o silencio de Eusebia, que ficaba viúva moi nova e con dúas criaturas orfas. Nin a Telmo nin a Margarita, que só tiña oito meses, lles falou nunca do que pasara. El xa era mozo cando escoitou por vez primeira da boca dun amigo que o seu pai non morrera, que ao seu pai llo mataran, pero cando intentou saber máis preguntando na casa, a única resposta foi o silencio, un silencio tan fondo que aínda lembra agora o tempo que estivo molesto coa nai, por ese empeño seu de non contarlle porque fora que o mataran. Pero, que lle ía dicir ela, como darlle unha razón para aquilo que nunca entendera? Como lle explicas a un fillo que o castigaran por ser o secretario daquel sindicato agrario que formaran no mesmo ano do seu nacemento coa ilusión de que, coa mellora da vida da xente que traballaba o campo ou coidaba do gando en Alcabre, puidesen mellorar tamén a súa vida futura? Eusebia non atopaba explicación, así que calaba e deixaba que no rapaz agromase o seu propio enfado. Mais onde ela puxo silencio, el puña palabras. Preguntaba e preguntaba que fora o que pasara co seu pai, co seu tío Antonino e con Emilio, un curmán, e foi así como soubo que os mataran aos tres na madrugada do primeiro martes do primeiro outubro. Sacaran nunha camioneta media ducia de sindicalistas do Frontón e camiño a Gondomar fóranos deixando polo camiño, nunha ruta macabra. A José e Antonino na Pasaxe, con Emilio Giráldez, que era veciño de Nigrán, e un pouco máis alá, en Vichicáns, na mesma parroquia de Vincios, chegoulle a quenda a Emilio Comesaña Sobreira, Fernando Costas Iglesias e Manuel Villar Cimadevila.
No seu contar, Telmo sempre bota contas: seis corpos, cinco viúvas, quince criaturas orfas. Recítaos de memoria: Antonino e Carmen Rodríguez tiñan dous nenos, igual que Emilio Giráldez, que xa estaba viúvo, e Manuel, que tamén deixou viúva e dous nenos. Comigo e Marga xa van oito, e quince se sumamos os do outro Emilio e Aurora Fernández, que tiñan tres varóns e catro fillas.
Só na familia Comesaña ficaron once criaturas orfas. Once orfas e o silencio.
Xa eran as cinco da tarde cando levantaron os corpos para volvelos xuntar, desta volta no carro de Manuel Alonso que, por orde da garda civil, levounos ao cemiterio de Mañufe, no mesmo Concello de Gondomar. Giráldez era do Val de Miñor, de San Pedro da Ramallosa; Manuel do barrio vigués do Pino e os outros catro do Alcabre, dirixentes todos da sociedade agraria. Loitaban contra aquela fame que era tan forte que fixo que os enterrasen descalzos. Para que non ficasen amoreados coma porcos, o mestre don Rogelio prometeulle os zapatos de todos a quen cavase media ducia de ocos. Por iso os corpos do pai de Telmo, do tío, do curmán deles e dos outros tres asasinados ficaron en tumbas individuais e non naquelas foxas comúns que foron berce de tantos mortos. Antes paseáronos no carro polo centro de Gondomar e máis alá, durante oito quilómetros, para que todo o mundo soubese o que lle pasaba a quen non se conformaba.
Os de Alcabre, e seguro tamén os outros, soñaran que as cousas podían ser doutro modo, e por iso Emilio presidía a directiva compartida cos curmáns. Ensinaban á veciñanza a ler e escribir e, para mellorar os resultados do deslombo no campo, botaban unha man en canto fose necesario. A filla, Argentina Comesaña, sempre lembraba cando foran axudarlle a atar as viñas á señora Purifica, a Penaca, que tiña o home impedido e ela soa non daba. Por iso ás dúas fillas maiores de Emilio, ademais de deixalas sen pai, rapáronlles o pelo, para que sacasen da cabeza esas rojas ideas de solidariedade.
Emilio era o maior dos seis, tiña 49 anos. O pai de Telmo, 25. El cumpriu este abril os 90 mais segue precisando arrolar con verdade, xustiza e reparación ao neno que foi para quitarlle os pesadelos. No tempo en que fixo de acólito aprendeu que se o seu pai era rojo ardería no inferno, e tivo que lidar a soas con ese desacougo pois bastante tiñan xa na casa coa dor, o loito e os saloucos mastigados. Bater contra o silencio supúxolle estamparse contra os seus propios credos. O neno que rezaba en latín, ao que os curas querían levar ao seminario, descubriu de tanto preguntar ás costas dos silencios de Eusebia, que o mesmo párroco que o bautizara negárase a asinar un certificado de boa conducta que lle salvara a vida ao pai, alegando que non o coñecía malia que o casara e botara auga tamén sobre a súa pequena apenas uns meses atrás. Telmo tardou en contarllo á nai máis de medio século e tivo que facelo porque lle escapara o dato no medio dunha conversa. El puido salvar a papá. E desde aquela ela, que sempre fora de ir á igrexa e ata mandara o fillo para axudar a aquel cura nas misas, non a volveu pisar. Que unha cousa é pechar a boca e outra ter que tragar.
Hai silencios que agochan resistencias. Decisións firmes de non dedicarlle a infamia nin un segundo máis. Pero Telmo sentíase desleal deixando atrás aquel home que lle dera a vida e fora enterrado sen zapatos antes de cumprir os 26. Por iso, púxose a contar e xa non deixou de facelo xamais: Seis homes, quince criaturas orfas, ducias de consignas fascistas e unha igrexa levando a ignominia baixo palio. Sempre tivo claro que ademais de romper o silencio había que desmontar o relato de loa á ditadura. Por iso, mesturou actividades como a Biblioteca Vivinte, -en que escolares podían pedirlle que lles contara a súa historia, como quen conta un conto- coa batalla xudicial contra o Concello de Vigo por negarse a quitar a Cruz do Castro. Pregunteille un día se non lle doía especialmente que preitease contra el un alcalde coas mesmas ideas que o seu pai, mais teimoume que el non lle vía a Abel o socialismo por ningún lado. Por iso, malia os 90, segue encabezando a loita contra os vestixios franquistas na cidade e en prol da denominación como lugar de memoria, ao amparo da nova lei, da illa de San Simón, o lazareto onde tantos socialistas como o seu pai ficaron presos. Por iso, oitenta e oito anos despois, o orfo de José segue sendo o presidente da Asociación viguesa pola memoria das vítimas do 36, e un referente indiscutíbel para todo o memorialismo galego. Para non deixar nunca atrás os ideais do seu pai.