Cando era nena, lembro ler na enciclopedia Lectum Juvenil que mercaran meus pais (daquelas que se vendían polas casas) a historia sobre o que acontecera no Reino Unido despois da Segunda Guerra Mundial. A que fora unha das maiores potencias do mundo quedara convertida nun país famento, illado, cun racionamento que durou ata 1954, e que comprendeu que nunca máis podía depender de alimentos do exterior. Cunha terra pouco fértil e un rural baleiro polo éxodo ás cidades, o goberno puxo en marcha políticas firmes: prezos xustos á agricultura, novas cidades con servizos, protección do rural, emprego forestal, cultura e infraestruturas. Non foron discursos grandilocuentes: planificaron e actuaron.
Impactoume tanto que aínda hoxe lembro aquel día de lecturas inocentes. Tiña uns oito ou nove anos, era moi curiosa, e encantábame ler todo o que caía nas miñas mans, sobre todo historias que podía relacionar coa vida da miña familia: meus pais dedicaban moitas horas a traballar as leiras, a plantar patacas, millo, coles e cebolas; a limpar os agros; tiñamos porco, vaca, xato, galiñas e mesmo coellos. Era parte da nosa economía doméstica, porque servían para autoconsumo ou porque meus avós vendían pinos ou eucaliptos para axudar a mercar o que se precisase. Había unha comunidade veciñal unida para o coidado das leiras e dos agros, axudándose uns a outros, aínda que o principal sostén da nosa familia viña do mar, do traballo de meu pai e de meu irmán maior. E, por suposto, tamén era tarefa veciñal apagar os lumes que prendían os incendiarios de cada verán.
Todo ese mundo, que para min era o “normal” de nena e lembro como momentos felices e un xeito bonito de vivir conectado coa terra, está practicamente extinguido, e non é froito da casualidade.
Sempre me lembro disto cando escoito falar do abandono do rural en Galicia. Aquí tamén houbo —e hai— éxodo ás vilas e cidades, tamén dependemos cada vez máis dun mercado global que nos vende barato produtos de lonxe, mentres o campo queda ermo. O minifundio galego, tan criticado, foi durante a Guerra Civil unha arma de supervivencia: aquí pasouse fame, pero non ao nivel da que sufriron os que vivían en terras dominadas polos terratenentes donos de inmensos latifundios.
Para min, o debate nos termos das últimas décadas sobre o rural está esgotado. Por un lado, a postura que defende a dereita neoliberal das grandes cadeas de alimentación, que presume de prezos baixos pero deixa tirado ao pequeno produtor. Por outro, certa esquerda urbana fala do campo coma unha postal bucólica e romántica, sen recoñecer a súa dureza: falta de servizos, illamento, empregos mal pagados. Entre ambos discursos, o rural segue abandonado.
Mais o abandono non é un accidente: é unha decisión política. Igual que no Reino Unido houbo un plan en circunstancias extremas para fortalecer o agro e fixar poboación, aquí tamén podería habelo, e máis tendo unha situación favorable na actualidade. E debería habelo, porque hai dúas cuestións estratéxicas que non se poden esquecer:
- Garantía alimentaria: nun mundo globalizado e inestable, non podemos depender de que outros nos alimenten. Galiza importa arredor do 60% dos alimentos que consume, malia ter unha das terras máis fértiles do Estado.
- Vida digna no rural: a xente só queda se hai escolas, centros de saúde, cultura, ocio e traballo ben pagado. Non chega con limpar os montes de broza e cambiar eucaliptos por carballos: hai que cambiar o abandono por planificación. Dignificar o rural de verdade.
Este verán, outra vaga de lumes volveu poñer Galiza nos titulares. Fotos impactantes da destrución, frases para a hemeroteca, e promesas baleiras. Xa pasou en 2006, en 2017 e agora en 2025, a vaga máis grave da nosa historia, con arredor de 60.000 hectáreas queimadas. Sempre o mesmo guión: indignación, discursos exultantes e, despois, esquecemento. Pero o monte e o rural seguen igual: sen xente, sen coidado e sen futuro.
Falamos moito da economía do lume e da prevención —e é certo que merecen un debate de seu—, pero ignoramos que o abandono é tamén combustible. O 97% do monte galego é de propiedade privada, repartido en pequenas parcelas, e Galicia concentra o 40% da superficie de eucalipto de España. Moitas desas terras están abandonadas, sen rendemento económico que xere empregos de calidade nin unha vida digna. E un campo baleiro está condenado a arder. Ano tras ano, quen goberna na Xunta ou no Estado non concreta medidas reais. Non hai plan para o presente nin para o futuro do rural galego. Só discursos e propaganda.
Por iso cómpre políticas reais, non palabras. Se os británicos, devastados pola peor guerra da súa historia, souberon planificar o campo para sobrevivir, como non o imos facer nós en Galicia, cunha terra fértil, un sector primario potente e unha memoria de autosuficiencia ligada á terra?
Nunha Europa que fala de posibles guerras e vive en permanente tensión, ata o punto de recomendarnos ter un kit de supervivencia na casa, agora é o momento de aprender da historia e investir cartos públicos nas cuestións importantes. Políticas que dignifiquen a vida nas zonas abandonadas, que dean de comer á xente, que garantan a seguridade alimentaria e que freen a devastación ambiental que sufrimos cada ano.
Non hai escusas que sirvan: é cuestión de vontade política e compromiso social.