Remata o ano en que se conmemora o pasamento de Castelao con máis actos de asociacións culturais e actividades de defensa do seu legado político que de programación oficial da Xunta: “A exposición de Gaias e pouco máis”, podería titularse o resumo do feito polo goberno de Alfonso Rueda, logo da desfeita daquel intento de constituír unha comisión arredor do Consello da Cultura Galega, que nacera o 7 de novembro de 2024 para intentar implicar a distintos organismos na conmemoración dunha efemérides que tiña que servir para dar a coñecer o rianxeiro en todas as súas facetas.
Pouco durou o intento. O logo deseñado para identificar as actividades do ano Castelao era unha sorte de estrela co seu chapeu e a súa garabata e o Conselleiro botou as mans á cabeza: “poñer unha estrela é como poñer unha gaivota ou unha rosa”, din que dixo, e acabouse a comisión, non fora ser que alguén pensase que Castelao era un nacionalista, ou o que é peor, un rojo. Así que o grupo, do que formaban parte entidades como a Real Academia Galega e a de Belas Artes; o Parlamento, a Fundación Castelao, os Museos de Pontevedra, do Pobo Galego e o Marco; as tres Universidades, as catro Deputacións ou os Concellos de Rianxo, Redondela, Pontevedra e Compostela, disolveuse e cada quen fixo o que quixo, ou nada.
O grupo popular no Parlamento de Galicia ata desfixo pois impediu coa súa maioría que saíse adiante unha proposta dos nacionalistas, que querían recoñecer a Castelao como o primeiro presidente galego por ser a cabeza visíbel do Consello da Galiza, o goberno no exilio que o rianxeiro creou en novembro de 1944 para intentar que se aprobase de vez o Estatuto de Autonomía refrendado o 28 de xuño de 1936 e garantir que o país chegase ao desafiuzamento de Franco cos mesmos dereitos que tiñan Euskadi o Catalunya.
A proposta debateuse xa en xaneiro e o PP que goberna a Xunta deixou claro por onde ían ir as cousas: non nos opoñemos a celebrar o ano Castelao pero baleirámolo completamente de contido. Igual que fixo a ditadura logo da morte do rianxeiro en Bos Aires. Como ben se sabe, aos medios de comunicación chegáronlles instrucións específicas que non impedían dar a nova do pasamento pero si falar da súa faceta política: “Parece que non esqueceu ren, menos na parte política que se silenciou, por cuanto é aí onde a porca torce o rabo, sen decatarse de que todo o arte do noso Castelao, debuxos, escritos, conferencias, etc. son esencialmente política”, reflexionaría a súa viúva, Virxinia Pereira, nunha carta a Otero Pedrayo.
E así pasou este ano, sen pena nin gloria, ata chegar ao anuncio feito in extremis pola Deputación de Pontevedra, tamén en mans dos populares. Logo de dous anos de deixar morrer por inacción -e inanición- o seu departamento de Memoria Histórica, o presidente, Luís López, e o seu vicepresidente, Rafael Domínguez, viaxaron a Bos Aires para negociar o traslado a Pontevedra, no verán de 2026, do cadro A derradeira lección do mestre. E desa viaxe tamén podemos atopar un antecedente histórico pois en 1953, a mesma ditadura que empurrara a centos de galegos ao exilio, enviaba unha extraoficial embaixada para intentar captar para a causa nacional-católica a colectividade galega en América. Desafiuzada xa a esperanza de que as forzas aliadas librasen do xugo ditatorial a España e Portugal, o franquismo traballaba daquela para intentar obter o recoñecemento das Nacións Unidas que finalmente se faría efectivo o 14 de decembro de 1955. Con tal fin, dous anos antes, o alcalde da Coruña, Alfonso Molina, e o produtor Cesáreo González, camisa vella da Falange, celebraron un almorzo no Centro Gallego onde exhalara Castelao o seu último suspiro e ata levaron unha coroa para colocala no panteón da Chacarita onde fora enterrado. O episodio foi narrado por Luís Seoane nunha carta dirixida a Del Riego: “Estes días un núcleo de señores que andaron por esa (sede do Centro Gallego) ofreceron un banquete a Cesáreo González. Moitos negámonos a asinar a invitación e a asistir a el. Estase chegando a un grao de confusión que nos vai facer moito dano no porvir e que vai producir un retroceso no noso traballo”. E na mesma liña se referiu ao episodio Pereira, que ordenou furiosa retirar a coroa, nunha carta a Otero: “É de lamentar que xentes boas, e de probada boa fé, se deixen embaucar por catro picaróns, que aproveitan e utilizan a súa inxenuidade para amañar manobras de mal gusto, recubertas sempre de falsa honestidade, e siluado respecto que no fondo non senten”.
Ás veces semella que, setenta e cinco anos após a morte do rianxeiro, hai quen quere facer memoria, pero do trato que sempre lle dispensou a ditadura. Ao fin e ao cabo, este ano celébrase tamén o sesenta aniversario da publicación de El pensamiento político de Castelao, que Ruedo Ibérico tivo que sacar á luz en París por estar censurado en España. É máis, doce anos despois da colocación da coroa na Chacarita, a ditadura procesou ao seu autor, Alberto Míguez, por delito de propaganda ilegal, e pediu para el dous anos de cárcere e cincuenta mil pesetas de multa. Defendido por Paz Andrade, foi finalmente condenado a seis meses e ao pago de dez mil pesetas, ademais de ser despedido como redactor xefe de Cinco Días en virtude da Lei de Prensa que acababa de aprobar a ditadura da man do seu flamante ministro de Información e Turismo, Manuel Fraga Iribarne, futuro fundador da precuela do PP, Alianza Popular, e que nos anos noventa, como presidente do goberno galego, imporía as Medallas Castelao. Pero esa mesma dualidade que amosa o PP emocionándose ante o cadro de Castelao mentres baleiran de contido o seu ano e moldean ao seu xeito a súa traxectoria política, xa foi visíbel tamén nos anos oitenta, cando un goberno popular presidía o traslado dos restos de Castelao ao panteón de galegos ilustres de Bonaval, ante o estupor e a queixa do nacionalismo galego que tiña claro que non se cumprían as esixencias do rianxeiro para volver á Terra.
En definitiva, non deberiamos pechar o ano Castelao sen lembrar quen foi, as ideas polas que loitou nin tampouco seguindo a tragar con rodas de muíño coas que el nunca comungaría, e “así aprenderán a non tomar a un por sonso”, como deixou escrito Virxinia logo de impedir un novo intento de achegamento franquista ao prócer da Chacarita.