O 5 de outubro, ao mediodía, o aire detívose por un intre na Canteira de Paredes, en Vilaboa. Era un aire espeso, case visible, o mesmo que queda cando a historia pesa e as palabras aínda non se atreveron a saír. O lugar, unha vella canteira que durante décadas foi só pedra e esquecemento, converteuse por unhas horas en espazo de xustiza. A xente chegaba devagar, saudándose en voz baixa, recoñecendo rostros, compartindo un silencio colectivo que tiña algo de oración civil.
Juan Lago Collazo, aquel home, veciño da Ferreira, deportado a Mauthausen, ía volver respirar aire, ese mesmo aire que lle faltou nos campos nazis, o aire que se lle negou durante anos de silencio, o aire que hoxe, por fin, se devolvía coas palabras, coas cancións, cos aplausos. O aire como símbolo da vida que se lle roubou a unha xeración.
Eran as doce en punto cando soou a primeira canción: “Que forza é esa”.
A voz da intérprete encheu a canteira con “Que forza é esa”, un himno de resistencia e orgullo. O eco chocaba contra os muros e acariñaba as pólas das árbores e volvía, repetido, multiplicado, coma se a contorna quixese acompañar o ritmo. O público escoitaba en silencio, algúns coas mans no colo, outros cunha discreta emoción. Ninguén se movía. Naquelas notas recoñecíase unha vontade antiga de sobrevivir, unha dignidade que non caduca.
Cando rematou a música, a presentadora, Montse Fajardo, colleu o micrófono e abriu o acto. Falou con calma, procurando que cada palabra soase clara: “Queremos dar as grazas á familia de Juan, ás persoas que hoxe acompañades este acto de compromiso coas ideas que el defendeu. É un día importante para Vilaboa, e tamén para a memoria colectiva do noso país.”
Fixo unha pausa e, mirando ás primeiras filas, engadiu: “Queremos agradecer tamén a presenza de Tucha, hoxe aquí con 101 anos. Ela é un motor de transmisión de memoria, unha muller que non deixou nunca de contar o que viviu. Grazas, Tucha.”
O aplauso foi sincero. Na primeira fila, Tucha estaba sorrinte coa forza dun manifesto, porque seguir viva é tamén unha forma de loitar. Ao seu carón, algúns veciños lembraban en voz baixa nomes doutros que xa non estaban. Cada nome era unha chispa de presenza.
Luis Bará foi o seguinte en falar. O seu discurso abriu o primeiro silencio denso da mañá. “É un día importante na historia de Vilaboa e de Paredes. Estamos a saldar unha débeda co pasado: a débeda do silencio e do esquecemento.” As súas palabras soaban a compromiso, non a protocolo. “Sentimos o maior dos orgullos por Juan e por tantos outros que combateron nas trincheiras de Europa contra o fascismo e pola democracia. Hoxe recordamos tamén a outros veciños desta comarca que loitaron e sufriron o mesmo destino. Seguiremos traballando para restaurar a memoria.”
Bará continuou: “A súa foi a vida dun supervivente. Desde moi novo viu como o mundo se volvía contra el. Tras o golpe do 36, foi detido, torturado e estivo a piques de ser executado. Salvouno o mesmo cura que participara no asasinato doutros. Máis tarde, foi deportado a Mauthausen, viu morrer aos seus compañeiros. Moitos quedaron reducidos a cinzas. Durante anos foi deshumanizado, marcado co número 4889 e co triángulo azul dos apátridas. Pero Juan escolleu o lado correcto da historia. Tiña orgullo de clase. Hoxe por tanto é un día de reparación e de xustiza.”
O público respondeu cun aplauso grave, contido, deses que pesan máis polo que significan ca polo son. O aire pareceu volver circular por un instante.
A voz herdada
Subiu entón ao escenario Viviane, a filla de Juan. Cada palabra saía con claridade e sentimento. “De pequena , recordou, escoitaba ao meu pai berrar polas noites. Eu asustábame, e miña nai dicíame que papá só estaba tendo pesadelos do campo.”
A emoción cruzou a canteira coma un lóstrego silencioso. “Anos despois fun con miña filla a Mauthausen, polos sesenta anos da liberación. Quedamos co alma xeada, sen entender como puideron sobrevivir a aquilo. O lugar aínda cheira á dor, á perda, á ausencia.”
A continuación, os netos de Juan, Emmanuel e Valérie, leron un texto en homenaxe ao seu avó. Houbo un silencio longo. A emoción era visible, pero tamén unha serenidade fonda: a transmisión da memoria entre xeracións facíase carne, palabra e aire.
O poeta Pepe Cáccamo ergueuse entón. Non leu moito, pero o seu ton bastou para cambiar o ritmo do acto. “Juan foi un home que estivo na resistencia. E a resistencia é onde debemos seguir estando” dixo antes de comezar co recitado. As súas palabras, cheas de gravidade e beleza, foron un lembrete de que a poesía tamén é unha forma de memoria activa.
Tomou entón a palabra o alcalde de Vilaboa, que agradeceu á familia e ás entidades organizadoras , entre elas o colectivo A Regaduxa, sempre presente nas iniciativas de memoria, por facer posible a homenaxe. “Vilaboa é un concello que non esquece. Hoxe, este acto é tamén un acto de reparación. Porque mentres haxa quen lembre, non haberá vitoria para o esquecemento.”
O acto achegábase ao seu final. Volveu soar a música: “A norte saíu á rúa”. Despois, Viviane e Pepe Cáccamo descubriron a placa en memoria de Juan Lago Collazo.
A historia detrás do nome
A figura de Juan Lago Collazo segue a ser unha das máis singulares do exilio galego. Participou na defensa da República e foi detido tras o golpe de Estado de 1936. Torturado, escapou por pouco da morte. Refuxiouse en Francia e incorporouse á resistencia contra o nazismo. En 1940, foi capturado e deportado a Mauthausen, onde foi rexistrado co número 4889 e o triángulo azul dos apátridas. Sobreviviu a cinco anos de fame, frío e humillación. Estivo tamén no subcampo de Ebensee, un dos máis brutais, ata ser liberado polas tropas aliadas o 6 de maio de 1945.
Logo fixo vida en Francia, traballando como mecánico. Casou con Germaine, tivo dúas fillas e mantivo o contacto coa comunidade galega do exilio. Non regresou a vivir a Galicia, pero nunca deixou de falar dela. Dicía que o seu soño era volver respirar o aire da súa terra.
O aire que queda
Cando rematou o acto, a xente non marchou axiña. Ficaron moitos diante da placa, falando en voz baixa; outros simplemente quedaron quietos, respirando. Era un aire distinto ao do principio. Non había peso, nin silencio opresivo, nin aquel frío que ás veces acompaña as homenaxes. Era un aire limpo, devolto, o mesmo que se respira despois dunha verdade dita en voz alta.
O nome de Juan Lago Collazo volverá ser pronunciado, escrito, cantado. E cada vez que alguén o faga, un pouco dese aire volverá circular. Cando a xente marchaba, o vento baixaba do monte cara a ría. E mentres o sol ficaba alá no alto, o aire, o mesmo que abriu o día, o mesmo que faltou en Mauthausen, seguía a moverse libre, como unha forma de vida.
