Ven do número anterior…
Tan só seis días despois, o 18 de xullo de 1936, prodúcese o fatídico golpe de Estado. Na Galiza non houbo guerra propiamente dita pero si persecución, violación, tortura, asasinato, un auténtico xenocidio que en palabras do historiador e periodista Lourenzo Fernández Prieto, “cando menos 4.652 vítimas máis, so en Galiza, de 1936 a 1939, forman parte dun asasinato masivo que podería merecer a cualificación de crime contra a humanidade” (A Voz de Galicia, 19-11-2024).
Once días máis tarde asasinan a Bernardo. Fórano buscar a súa casa de Alxén, no lugar do Coto D´Ouro, presuntamente pola garda civil. Levárono detido e prendérono na cadea do antigo edificio do Concello. O día seguinte un neno duns dez ou doce anos que vivía preto de alí, foi testemuña dos feitos que a través da tradición oral chegaron até nos…
“SÓ IMOS A DAR UN PASEO”
Antes de falecer o meu tío, José Manuel González, contoume algúns sucesos dos tristes días da Guerra Civil. Durante meses fun o único depositario desta historia, que agora conto por segunda vez, porque non me gusta que se impoña inxustamente a “ damnatio memoriae”, esa condena que nos tempos dos romanos consistía en procurarlle a unha persoa non grata o esquecemento eterno. Cando o Senado romano quería deshonrar por algunha razón a alguén facía desaparecer calquera rexistro que fixese alusión ao condenado, xa fose en textos, gravados, murais, estatuas e mesmo música popular. Prohibía mesmo que se lle nomease, para iso fora condenado ao esquecemento. Non é xusto que os que foron eliminados por “significarse” como defensores da República sufran esa condena. A “ damnatio memoriae” debe ser para quen os matou. Deles non teño información, nin me interesa, ademais están todos mortos por razón de idade. No caso de que alguén os lembre non debe nomealos, entre outros motivos porque pode ofender aos seus descendentes, que son completamente inocentes dos delitos dos seus antepasados. Os romanos, que eran un pobo sabio, nunca enterraban aos asasinos cos seus nomes verdadeiros, puñan outros nas lápidas para que non tivesen nunca o máis mínimo protagonismo. Para borralos da memoria.
En 1936, a reixa do calabozo do concello de Salvaterra non estaba igual que hoxe, víase descuberta ata un metro do chan. Foi nos anos sesenta, con motivo dunhas obras, cando se tapou a maior parte, quedando só visible a parte superior, a modo de xanela de ventilación, o resto foi cuberto con morteiro. Hoxe o edificio xa non alberga as oficinas do concello, pero en 1936 esta reixa era unha invitación á curiosidade dun neno como o meu tío Pepe, que tiña nese momento doce ou trece anos e vivira a poucos metros de distancia da parte traseira do antigo concello, onde a súa nai (a miña avoa) tiña unha tenda de ultramarinos.
En abril de 1936 a miña familia xa estaba a vivir na nova casa, na actual rúa dá Fonte dá Vila, pero o meu tío volvía con frecuencia a corricar ao seu antigo barrio, ou ía buscar algo á vella casa. A finais de xullo de 1936, cando España quedou dividida en dous bandos de forma irreconciliable, a República perdeu o control sobre Galicia e os golpistas dedicábanse a deter aos defensores da República (exactamente o contrario que no outro bando) e a encerralos ou a fusilalos.
No cárcere de Salvaterra sempre había alguén encerrado, e o meu tío Pepe sentía moita curiosidade por eses homes, tristes e apesarados, que pasaban alí case sempre poucas horas. Algún deles chegou a pedirlle que lle trouxese algunhas mazás para comer, pois os trasladaban tan rápido que nin lles levaban comida. Foi así como descubriu a un novo detido, un mozo duns vinte anos, ou pouco máis, co que non falou, pero proporcionoulle unha das experiencias máis ingratas da súa vida. Era o 29 de xullo de 1936, cando o meu tío Pepe atopábase na praza do Castelo, baixo unha calor abafadora. Serían sobre as tres e media da tarde, ninguén pasaba pola rúa, viu que se achegaban ao concello dous gardas civís e entraban pola porta principal. Sabía que no calabozo había un home novo ao que non coñecía, chamábase Bernardo Bernárdez Martínez, tiña 24 anos de idade, era alto, louro, tiña o pelo rizo e os ollos azuis ou moi claros. Ao principio non lle deu importancia á chegada dos uniformados, pero ao cabo dun momento decidiu ir esculcar. Dirixiuse á parte de atrás do concello, xunto á súa antiga casa (da que hoxe se conservan as paredes restauradas), e achegouse á reixa daquel calabozo. Nese momento o mozo estaba de xeonllos, e claramente tiña medo; un garda custodiaba a porta do calabozo, e o outro, co máuser colgando do ombreiro pola correa, tiraba do brazo do mozo co seu brazo libre, con suavidade, animándolle a que se puxese en pé, mentres lle dicía: “Imos, non che vai a pasar nada, home, só imos dar un paseo”. Pero o mozo non se fiaba: “non, non quero” -Dicía con desconfianza e medo- “Non che vai a pasar nada, só imos dar un paseo”. Ata que o mozo, comprendendo que era inevitable, púxose en pé e saíron os tres do calabozo. Saíron tamén do concello e cruzaron a praza, baixaron pola Costa do Castelo, e ao chegar ao final torceron á dereita, en dirección á estación do ferrocarril. E sempre o levaban da mesma forma, ía un garda diante, co máuser ao ombreiro pola correa, daquela o preso, como a catro ou cinco metros, e finalmente o outro garda, a unha distancia similar.
Ao meu tío Pepe causoulle novidade e seguiunos, non tiña outra cousa mellor que facer con aquela calor, e dábase de conta de que, a intervalos, o garda que ía detrás volvía lixeiramente a cabeza para saber se aínda os seguía. Serían entre as tres e as catro da tarde, ninguén os viu pasar; cando chegaron á estación entraron pola súa porta principal e saíron pola da plataforma, tomando a dirección das Neves. Seguiron camiñando ata que a plataforma acabouse, e enfilaron entón polo camiño que discorre paralelo á vía; o meu tío seguiunos un pouco máis, sentíndose observado con disimulo a curtos intervalos polo garda que camiñaba atrasado. Continuaron camiñando, ata que o meu tío cansouse de seguilos e parouse; viu como pasaban o noiro de terra do monte do Disco ou da Picada, e chegaban á altura da rega do matadoiro, viu tamén que no canto de seguir pola vía cruzárona e metéronse á esquerda, polo camiño que conduce á caseta do matadoiro (que é moi parecida á que existía entón).
Perdeunos de vista. Deu media volta e comezou a camiñar de regreso. Viña pensando onde irán? Estando nesa reflexión soaron varios disparos que lle fixeron deterse e ter conciencia do ocorrido: Matárono! E así foi, fusilárono no bosque que queda á dereita, segundo se entra por ese camiño. Parouse e volveuse cara a onde soaron os tiros. Enseguida viu que os dous gardas civís saían do camiño e regresaban á vía, xa non levaban ao prisioneiro. Enfilaron polo camiño da vía, en dirección ás Neves sen mirar atrás. En opinión do meu tío, é de supoñer que irían de regreso ao cuartel do que procedían.
Creo que foi en xullo de 1997, pero puido ser tamén un ano antes ou despois, iso non importa. Unha muller parouse diante da nosa casa e saudoume, eu sabía que era a muller do “Payas” pero non lembraba o seu nome. O “ Payas” era moi bo home, moi paciente, ensinoume a xogar ao billar no pequeno casino de Salvaterra cara a 1966 ou 1967. Falamos un momento das nosas familias, e antes de despedirme dela, sen saber ben por que, pregunteille o seguinte: Non saberás quen puido ser un home que na guerra mataron na Picada? -Pobriño –Dixo–, “ Chamábase Bernardo, e era repartidor de pan en “Alxén” (e logo engadiu un longo comentario “Eu estaba a servir en casa dos señores de […] e ao día seguinte de que o matasen mandáronme eles ir a por o “ fasco” (folla seca dos piñeiros) a ese monte, e cando cheguei vi que estaba todo o manchado de sangue, e o fun recollendo para metelo no saco, sen deixar de chorar, e cando acabei de enchelo púxenmo na cabeza, e volvín chorando todo o camiño, pensando no que lle fixeron, chea de medo”.
NOTA: O día 10 de novembro de 2015, Antón Lorenzo, tras consultar o arquivo do xulgado de Salvaterra, comunícame a seguinte información: “O home dá Picada era Bernardo Bernárdez Martínez, data da morte 29 de Xullo de 1936, (figura rexistrado ou día 30 non folio 139, nº de orde 90) de 24 anos de idade, natural de Nogueira, Ponteareas, fillo de Juán e Isabel, vivía en Alxén non lugar de Coto do Ouro, oficio labrador, esposa Carmen Trigo Bernárdez, fillos Bernardo e Josefa, morto non lugar dá Picada, Salvaterra, sobre ás 11,00 horas aproximadamente, como consecuencia de hemorraxia interna, segundo resulta de informe de autopsia, soterrado no cemiterio da vila”. Debo engadir a esta información, que é moi exacta, o recordo do meu tío, que estaba moi seguro de que sucedeu despois de comer, entre as tres e as catro da tarde.
Bernardo xa estaba morto cando foi visto por Herminio Grandal, cando regresaba de traballar nunhas leiras que tiña na Picada, preto do río e da Pequeira , unha zona que hoxe forma parte do paseo fluvial. Herminio Grandal era amigo do pai de Antón Lorenzo, a quen todos coñeciamos como “O Xaque”. Nunca souben por que mataron a este raparigo, ata que recibín, no verán de 2016, a información ben documentada de que este mozo foi nomeado concelleiro do Concello de Salvaterra de Miño, e tomou posesión do cargo o 15 de marzo de 1936. De inmediato comprendín o motivo do seu fusilamento: pertencía a unha corporación municipal republicana, representaba a un goberno elixido por sufraxio popular. É a mesma forma en que se elixen os gobernos en España desde fai corenta anos e a todos parécenos tan normal. O golpe de estado que se inicia o 17 de xullo de 1936, en Melilla, crea unha fervenza de enfrontamentos e pronunciamentos militares, que se estende por España partíndoa e dividíndoa, ata alcanzar a miles de municipios, onde de inmediato termínase a convivencia, uns veciños vólvense inimigos doutros e forman milicias armadas para cazar aos que se “significan” como opositores. En cuestión de días, ás veces en poucas horas, créase unha mentalidade perversa, un sentido común homicida que incita a capturar a individuos que antes de consolidarse o golpe de estado eran totalmente respectables (o médico, o alcalde, o secretario do concello etc.)/ etc.) e despois de declararse o pronunciamento militar son vistos como desprezables opositores que deben ser eliminados, xa sexa mediante “paseos” ou levándoos ante tribunais creados especificamente para que os condenen ás penas máximas mantendo a aparencia de legalidade. Aquela guerra foi ao principio como todas, pura incerteza, igual que abrir a porta dunha habitación escura. Ninguén sabía que ía pasar. Imaxinar hoxe outro resultado naquel conflito é pura ciencia ficción, pero por centos de miles de persoas como Bernardo Bernárdez, os acontecementos obrigáronlle a lanzar unha moeda ao aire e a xogarse a vida nela con resultado adverso. O problema é que a súa moeda tiña dúas caras funestas, aínda que gañase a guerra a República el morrería. Este testemuño gardouse na memoria do meu tío durante setenta e cinco anos. Non é de xustiza que quen quita a vida a un ser humano inocente (Pois del non consta ningún delito) decrete ademais o borrado da súa memoria e saise coa súa. Este testemuño repara precisamente ese esquecemento.
Este texto foi escrito por Gonzalo Gil, que viviu ata os 17 anos en Salvaterra de Miño e posteriormente en Madrid, onde cursou estudos na Universidade Complutense de Madrid. Foi docente na Universidade Carlos III. Continuará… Salvaterra de Miño, 08 de xaneiro 2025
Foto da voda de Bernardo e Carmen, cedida pola súa familia.
