Juan Manuel Alfaya Ocampo, xuíz emérito
Hai moi poucos días o concello de Redondela celebrou un pleno, cunha moción na que debatíase o cambio de nome da Rúa Alfonso XII, que debería ser substituido na correspondente proposta polo de Rúa da Fraternidade. Por maioría acordouse o cambio, pero deixouse para momentos postreiros a elección do novo nome.
Moi en síntese, había dúas posturas enfrontadas. Segundo a primeira, propiciadora do cambio, sostíñase que non existíu nunca ningunha razón de peso para darlle á rúa aquel nome. Estaríamos
ante un mero acto de condescendencia, ou de pura complacencia e ata sumisión, á Monarquía.
Os defensores do mantemento no nome aducían, nun primeiro momento, que o rei Alfonso XII tíñase interesado verdadeiramente pola vila de Redondela, e moi en especial, polo avance e culminación da rede ferroviaria e das dúas pontes, para logo, pegando un xiro significado, facer particular fincapé nas virtudes que nesta segunda tese adornaban ao Monarca. Atoparíamos ante un rei que dentro da dinastía borbónica sería o máis liberal, demócrata e ata progresista. Rematábase afirmando que, ademáis de que o cambio suporía moitos e graves prexuizos e molestias para os moradoes da rúa, implicaba, en fin, unha absoluta irresponsabilidade.
Como estimamos, por una banda, que estes últimos inconvenientes son superables sen especial dificultade, e que contarase ademáis coa colaboración da Administración nese empeño; e por outra, que non hai constancia certa de que o rei tivera a participación activa e decisiva no logro do ferrocarril – que non a ten o suposto e protocolario acto de inauguración aproveitando outros quefaceres do monarca-. Centramos estas reflexións nas ”bondades” democráticas do mesmo. Non sen antes deixar de advertir que a comparativa que realízase cos outros membros da dinastía borbónica, non é un punto aceptábel, precisamente, de referencia, dadas as tendencias autócratas do sistema monárquico en xeral e moi singularmente da monarquía dos Borbóns.
En todo caso, a postura favorable ao mantemento do nome sería
asumible se non houber os seguintes atrancos.
Primeiro. A ilexitimidade do reinado de Alfonso XII.
Efectivamente, instaurado o réxime republicano da 1ª República, un golpe de estado derrocouno. Atopámonos ante o chamado pronunciamento de Sagunto, auspiciado polo sedicioso -máis exacto, rebelde- Antonio Cánovas del Castillo, e perpetrado polos xenerais, entre outros, Martínez Campos, Jovellar e o Conde de Valmaseda, este último destinado en Cuba e defensor do sistema esclavista. A rebelión tivo lugar o día 29 de decembro de 1874, poñéndose fin á República e instaurándose, sen solución de continuidade. a monarquía borbónica. Non nos atravemos pasar a outro punto sen citar ao profesor, Ramón Villares, que en elocuentes expresións escribe que “era un suceso que esperábase nos cuartos de bandeiras e nos salóns aristocráticos adornados coa flor de lis”. O día 9 de xaneiro do ano 1875 Alfonso XII chega a España sendo proclamado rei.
Segundo. Durante o mandato de Alfonso XII promulgouse outra constitución, a de 30 de xuño de 1876, en substitución da anterior, de 6 de xuño de 1869, esta última moito máis avanzada que aquela primeira. En, efecto, vexamos
Terceiro. Establécese como relixión do estado a “católica, apostólica e romana”. E malia que recoñecíase a liberdade de culto, xa admitida anteriormente, impúñase a condición do “respecto debido á moral cristiana” -ou sexa, sen reprocidade claro-. E non se autorizan, en fin, outras ceremonias nin manifestacións públicas distintas das da relixión do Estado. (artigo 11 C. 1876). Habería que esperar ata o ano 1931 para que se proclamara a aconfesionalidade do Estado, e a eparación entre Iglesia e aquel, nunha decisión do constituinte que supuxo un indiscutíbel avance para a humanidade e un adianto para todos os saberes e ciencias, que se veían así liberados das ataduras, nihils obstats e outras censuras, e demáis obstáculos relixiosos. A constitución de 1869 non dispuña, pola contra, a relixion católica como a estatal (artigo 21).
Cuarto. A constitución de 1869 proclama que a soberanía reside -esencialmente, matízase- na Nación da que emanan todos os poderes, así como que a potestade de facer as leis reside nas Cortes (artigos 32 e 34). Coa nova constitución alfonsina pásase da soberanía nacional ou exclusiva do Parlamento ao que vense chamar soberanía compartida ente este o o rei (artigos 18 e 41). O rei non soamente reina, senón que tamén lexisla e goberna.
Quinto. Máis o rei non soamente invade os labores propiamente ditos do lexislador, senón que incluso se reserva facultades exepcionais na composición do Congreso de Senado. Eran senadores por dereito propio os fillos do rei -e os capitans xerais e os arcebistos, por exemplo-. E por desisgnación do rei os tenientes xerais, os obispos ou os que tiveran rendas de alomenos 20.000 pesetas, nunha exixencia carecente -é una obviedade- de toda xustificación democrática .
Sexto. A persoa do rei é inviolable e non está suxeita a responsabilidade, decía o artigo 67 da constitución de 1869. Agora, a constitución de 1876 reseña no artigo 48 que a persoa do rei é
inviolable “e sagrada”. Non, non é ningún erro. Pois ben, recurrindo á RAE o calificativo sagrado aplícase -primeira acepción- ao que é digno de veneración polo seu carácter divino ou por estar relacionado coa divinidade; ou, en segundo significado, ao que é obxecto de culto pola súa relación con forzas sobrenatuais. Ante tan lóxicos e probados atributos monárquicos en xeral, e do rei Alfonso XII en particular, non resulta de extrañar que nunca teñan que darse explicacións rexias as pobo nin á xustiza humana, a esta última, en canto cativa, menor e moi por debaixo da divina.
Sétimo. Simplemente non é exacto que baixo o reinado con Alfonso XII se tiver imprantado o sufraxio universal. Iso aconteceu coa lei electoral de 1890, cando xa finara o rei. A lei electoral durante a súa vida é de 28 de decembro 1878, e esta supuxo á volta ao chamado “sufraxio restrinxido”, que polas súas exixencias exconómicas e outras condicionantes para poder exercer o dereito de voto (soamente os varóns e maiores de 25 anos), comportou que soamente podería votar un 5% da poboación total, ou se estase preferir, arredor de 850.000 homes. A exixencia, para votar, de un determinado e elevado nivel económico, de patrimonio ou rendas, se explica polos estudiosos do tema, pola identificación entre riqueza, dunha parte, e orde e saber ou capacidades, doutra, e sen esquecer, claro, a exposición dos máis pudientes ás perigosas inclinacións da ciudadanía máis pobre e/ou explotada. “La muchedumbre miserable y mendiga”, en frase de un político de turno.
Oitavo. Por razóns de espazo impostas pola editorial, longamente sobrepasado, temos que pechar este discurso. Pero non queremos facelo sen realizar unha última observación sobre o ataque padecido polos dereito fundamental á liberdade de ensino, e máis concretamente, de cátedra, mediante o Real Decreto de 29 de xaneiro de 1875, o chamado Decreto Orovio, acompañado dunha ignominiosa circular, e cando xa reinaba, gobernaba e lexislaba, pois así reservóusello, o rei Alfonso XII. Moi en resumo, a normativa prohibía ensinar doutrinas relixiosas contrarias ás do Estado (a católica), explicacións que redundaran en prexuizo do rei e do réxime monárquico, así como explicar a doutrina darwinista. Malia que foron moitos -decenas- os profesores que padeceron semellante atropelo, citamos soamente a tres deles, Augusto González de Linares (Historia Natural), Laureano Calderón (Farmacia) e José Muro López Salgado, os dous primeiros profesores na Universidade de Santiago, e o último profesor no Instituto de A Coruña. Os dous proimeiros foron apartados das sáus cátedras e encarcelados en prisións militares. Confiamos -se xa non se realizaron- que se fagan actos de desagravio para eses profesores, e de reprobación para os causantes da tropelía, sen exclusión de ninguén responsable.
A HISTORIA, con maiúsculas, debe ser contada a través do método histórico, que partindo de fontes fiables, se rixe polos postulados da veracidade e integridade, fuxindo de relatos reticentes. O contrario non é historia, senón historias ou historietas. E a meritocracia representa o goberno dos que teñen máis méritos. Partindo entón destas dúas premisas, a interrogante é moi simple: Reunía o rei Alfonso XII méritos ou valores dabondo para levar o nome da rúa?. Ao meu xuizo non.