Óscar Lomba Álvarez
A miña avoa materna vivía dunha maneira completamente distinta á que coñecemos hoxe. Era labrega e vivía nunha pequena aldea rural chamada Ventosela do Gaiteiro, en Ourense. A súa vida estaba fondamente conectada coa natureza. Cultivaba o que necesitaba para alimentarse, utilizando métodos tradicionais como a compostaxe e o cultivo rotativo para manter a fertilidade da terra sen esgotala. Evitaba os fertilizantes industriais e os produtos químicos, confiando no esencial e respectando os ciclos naturais que a terra lle ofrecía. Vivir desta maneira non só era práctico, senón tamén un xeito de honrar e coidar a contorna. A agricultura, para ela, non era un negocio, senón un acto de respecto pola terra e todo o que dela proviña.
O meu avó paterno, pola súa banda, era mariñeiro e pescador de baixura na Guarda, un lugar onde o mar e a terra entrelázanse de maneira especial. A súa forma de pescar era moi diferente á das grandes frotas industriais que hoxe dominan os océanos. En lugar de explotar o mar de maneira masiva, el pescaba de maneira local e respectuosa, sabendo exactamente que pescar, cando facelo e en que cantidade, para non danar os ecosistemas mariños. Non se trataba de extraer todo o que puidese, senón de tomar só o que a natureza podía ofrecer nese momento, de maneira equilibrada e sostíbel. A súa relación co mar era de respecto mutuo, sen sobreexplotación, entendendo que o mar tamén necesita tempo para rexenerarse.
Hoxe en día, as megacidades parecen mundos completamente diferentes, onde a conexión coa natureza se perde no medio do asfalto, o aceiro e o cristal. Vivir nestas grandes urbes é como estar atrapados nunha burbulla, desconectados dos ciclos naturais que unha vez guiaron a vida cotiá. Os recursos que necesitamos para sobrevivir extráense de maneira intensiva e masiva, consómense axiña e logo descártanse, sen que se pense realmente no que ocorre despois. As cidades dependen de cadeas de subministración globais que traen desde alimentos até produtos tecnolóxicos, pero todo iso ten un custo invisíbel, a explotación da terra, os océanos e os ecosistemas que non vemos, pero que están a ser danados. Aínda que con frecuencia non notemos as consecuencias deste estilo de vida, o impacto ambiental é enorme e crecente, afectando ao planeta dunha maneira que, se non cambiamos de rumbo, podería ser irreversíbel (xa o está sendo).
Creo que esa forma de vida que os meus devanceiros tiñan, máis lenta e máis integrada coa contorna, ensínanos algo valioso. Lémbranos que podemos vivir de maneira máis consciente e respectuosa co que nos rodea, sen necesidade de esgotalo. Agora máis que nunca, necesitamos aprender desas tradicións, porque o futuro do planeta depende de nós e de como decidimos interactuar coa natureza.
O crecemento demográfico global e a mellora de determinados indicadores como a saúde, a lonxevidade e o acceso a bens materiais son feitos innegábeis na historia recente. Estes avances foron posíbeis grazas a unha expansión sen precedentes das capacidades produtivas, impulsada polos desenvolvementos agrícola, industrial e tecnolóxico. Con todo, o marco social e económico no que se produciu esta descomunal expansión xerou unha contradición profunda no sistema capitalista, un sistema que, aínda que multiplicou os bens e acelerou os fluxos de produción e consumo, tamén está a deteriorar de forma masiva e acelerada as condicións naturais que fan posíbel a vida.
A degradación ambiental contemporánea non responde a fenómenos illados nin a erros puntuais de xestión. Trátase dun proceso estrutural, de alcance global, que soborda fronteiras políticas e administrativas dos estados. A deforestación, o esgotamento dos solos, a contaminación de augas e atmosfera, a perda de biodiversidade, a acumulación ingobernábel de residuos ou o cambio climático son expresións dun mesmo patrón. Este patrón baséase nunha organización da produción, distribución e o consumo que concibe a natureza como un stock inesgotábel de recursos e como un sumidoiro ilimitado de refugallos.
O modo dominante de producir e consumir instaurou un ciclo acelerado de extracción, transformación, uso e descarte. Os bens deixan de estar vencellados a necesidades reais e pasan a integrarse en dinámicas de obsolescencia programada, acumulación e substitución constante. O resultado é unha produción xigantesca de residuos que os sistemas de recollida, reciclaxe e tratamento non poden absorber de maneira eficaz. Esta incapacidade non é só técnica, senón política, pois xestionar os residuos implica cuestionar a raíz do problema, que non está no final do proceso, senón no seu deseño inicial.
Este modelo non só transforma a relación coa contorna natural, senón tamén as relacións sociais de produción e os hábitos de consumo. A lóxica da acumulación concentra a riqueza e o poder en mans de minorías que controlan os fluxos económicos, enerxéticos e territoriais. Ao mesmo tempo, amplas capas da poboación quedan expostas a condicións de precariedade, dependencia e vulnerabilidade. A mala distribución da riqueza non é un efecto secundario, senón un elemento constitutivo deste sistema, que necesita desigualdade para soster a súa dinámica expansiva.
En contraste, outras formas históricas de organización social e económica operaban baixo principios distintos. A produción estaba limitada polos ritmos de rexeneración dos ecosistemas e pola capacidade colectiva de xestión. O traballo, aínda sendo duro e en moito casos insuficiente, orientábase a garantir a continuidade material e social da comunidade. O consumo non estaba desligado da produción nin do territorio, e os residuos formaban parte de ciclos máis pechados, onde o exceso tiña consecuencias inmediatas e visíbeis para quen o xeraba.
Estas formas de vida non estaban exentas de conflitos, carencias nin xerarquías, e non poden ser trasladadas sen máis a sociedades complexas e tecnoloxicamente avanzadas. Con todo, incorporaban unha conciencia clara dos límites, tanto naturais como sociais. A idea de progreso non se medía exclusivamente en termos de crecemento cuantitativo, senón na capacidade de soster a vida ao longo do tempo sen comprometer o equilibrio da contorna nin a cohesión do grupo.
A situación actual evidencia o esgotamento dun modelo que escachou eses equilibrios. A crise ecolóxica entrelázase cunha crise social e cultural, marcada pola fragmentación comunitaria, a perda de sentido do traballo e a subordinación do tempo vital á lóxica da produtividade. A responsabilidade desta crise desprázase con frecuencia cara aos comportamentos individuais, invisibilizando as estruturas económicas e políticas que a xeran e reproducen.
Pensar alternativas esixe revisar de maneira profunda as prioridades colectivas. Implica desprazar o centro da organización social desde a acumulación cara ao coidado, desde a competencia cara á cooperación e desde a expansión ilimitada cara á suficiencia compartida. Supón recoñecer que a vida humana forma parte de sistemas ecolóxicos máis amplos e que calquera proxecto de benestar duradeiro debe respectar os seus ritmos e límites.
Reorientar a produción, a distribución e o consumo non significa renunciar aos avances logrados, senón poñelos ao servizo da reprodución da vida en condicións de dignidade e equilibrio. Significa aceptar que non todo o tecnicamente posíbel é social ou ecoloxicamente desexábel. Neste horizonte, a reconstrución do común, a relocalización das economías e a redución consciente do impacto material das nosas sociedades preséntanse non como sacrificios, senón como condicións necesarias para unha convivencia viábel nun planeta finito.
